Osmanlı-Türk modernleşmesi süreci ve eğitimin belirlenimi: 1789-1946
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, SİYASET BİLİMİ VE KAMU YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2012
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TARIK SOYDAN
Danışman: METİN ÖZUĞURLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İlk olarak Batı Avrupa'da ortaya çıkan ve başlangıçtan itibaren bir dünya sistemi olarak gelişme eğiliminde olan kapitalizmin Batı Avrupa dışına yayılması ile birlikte, önce kapitalistleşen ülkelerle pre-kapitalist toplumsal formasyon niteliği gösteren ülkeler arasında süregelen ekonomik, toplumsal ve siyasal ilişkiler hem yoğunlaşmış hem de önce kapitalistleşmiş ülkeler lehine eşitsiz ve belirlemeci bir nitelik kazanmıştır. Bu eşitsiz, belirlemeci ve yoğun ilişkilenme tarzı Çevre niteliğindeki toplumsal formasyonların tarihsel ve toplumsal gelişme süreçleri açısından bir dizi çarpıklığa neden olmuş ve ?azgelişmişlik? olgusunu şekillendirmiştir.Eğitim, insanın türsel varlığından toplumsal varlığına uzanan tarihsel ve toplumsal gelişme sürecinde farklı toplumsal sistemler içinde farklı işlevler görmüş ve farklı biçimler almış toplumsal bir kurumdur. Bu niteliği ile, tarih içinde hem farklı toplumların özelliklerini yansıtan hem de bu özellikleri değiştiren ve dönüştüren bir etkinlik alanı olmuştur.Batı Avrupa'da kapitalizmin gelişimi ile birlikte ivme alan bir dizi toplumsal değişikliği karşılayan modernleşme süreci ile birlikte eğitim sistemi de bu sürecin hem etkileyeni hem de etkileneni olarak önemli bir parçasını oluşturmuştur.18. yüzyıldan itibaren Batı'nın gelişmesi ve güçlenmesi karşısında önce askeri, sonra idari, daha sonra da bir bütün halinde toplumsal ve ekonomik olarak yetersizliklerin anlaşılması Osmanlı'da, Batılılaşma yönünde değişimi zorlamış, değişim istemi ve/veya değişim zorlaması ise bir yanıyla modern temellerde bir devlet ve toplum yapısı oluşturmaya dönük reformları bir yanıyla da yarı sömürgeleşmiş bir sosyo-ekonomik yapıyı beraberinde getirmiştir. Bu niteliğiyle batılılaşma/modernleşme bağımlılık ilişkilerini süreklileştirdiği ölçüde Osmanlı'nın toplumsal gelişimi için bir handikapa dönüşmüştür.Osmanlı-Türk modernleşmesi sürecinde, eğitim reformuyla, çeşitli dönemlerde farklı öncelikler ve politikalar üzerinden hareket edilmekle birlikte, asıl olarak, dönemlere göre farklılaşan çerçeveye uygun olarak, egemenlik sisteminin yeniden üretimi ve sürekliliğinin sağlanması hedeflenmiştir. Bu süreçte eğitim, kapitalist gelişme sanayileşme aşamasına yükselemediği için sistemin maddi yeniden üretiminde Batı'ya nazaran sınırlı bir işlev görmüş, asıl olarak önce merkezi devlet yapısının tahkimi, sonra modern temellerde devletin ve toplumun yeniden inşası süreçlerinde etkili olmuştur.Osmanlı modernleşmesi sürecinde, Osmanlı'nın bir yarı-sömürge olarak dünya ekonomisine eşitsiz eklenmesinin belirlediği zeminde, önce sistemi restore etmek, sonra da Batıcı tarzda yeni bir sistem kurmak için işlevsel bir araç olarak görülen eğitim, mülkiyet düzeninin ve egemenlik sisteminin özellikleri ile birlikte bağımlılık ilişkilerinin şekillendirdiği handikapları bünyesinde taşımıştır. Cumhuriyet dönemindeki reformlar yeni bir üretim tarzı ve toplumsal ilişkiler evreni yaratmaya dönük olmadıkları için bu olguyu özsel olarak değiştirmemiş; bu dönemde eğitim, asıl olarak laiklikle de bağıntılı şekilde milliyetçi bir eksende Türk milleti inşası sürecinde işlevsel bir araç olarak değerlendirilmiştir.Bu çalışmanın amacı, Osmanlı - Türk modernleşmesinin ve bu süreçte önemli bir toplumsal kurum olarak öne çıkan eğitimin gelişimini ele almak, farklı tarihsel zamanlarda eğitim sisteminin nasıl şekillendiğini ve ne tür işlevler üstlendiğini çözümlemektir. Çalışmada, Batı'da kapitalizmin bir dünya sistemi olarak gelişimi ile birlikte Batı dışı dünyada gelişen çevreleşme süreçleri üzerinden Osmanlı ? Türk modernleşmesi süreci dışarıya dönük olarak ?bağımlılık ilişkileri? ve içeriye dönük olarak da mülkiyet ilişkileri ve bu ilişkiler üzerinde şekillenen egemenlik ilişkileri temelinde ele alınmıştır.