Din, gelenek ve modernleşme bağlamında medrese kültürü ve toplum

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, FELSEFE VE DİN BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2018

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: AYHAN ERCÜMENT

Danışman: İHSAN TOKER

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu araştırmada Türkiye'nin Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde varlığını muhafaza eden geleneksel dini eğitim kurumları olarak medrese ve medreseli statülerin modernleşme karşısındaki durumlarının ele alınması hedeflenmiştir. Araştırma, nitel yöntem paradigmasına dayalı olarak etnografik bir durum çalışması olarak desenlenmiştir. Bu çerçevede araştırmanın verileri, yarı-yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler ve katılımcı gözlemlerden elde edilmiştir. Çalışmada modernleşmenin, bölgenin toplumsal yapısına işleyerek bir kültür halini alan geleneksel bir kurum olan medrese üzerindeki etkilerinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. İlk olarak bölge medreselerinin eğitim yapısı ve medreselilerin bu eğitim sistemini anlamlandırma ve yorumlama biçimleri ele alınmıştır. İkinci olarak yasağa rağmen varlığını sürdüren medreselerin, varlıklarını sürdürmelerini sağlayan koşullar ve faktörler ele alınmıştır. Daha sonra kültürel bir varlık olarak medresenin toplumsal yansımaları betimlenmiştir. Buna bağlı olarak da medresenin toplumsal fonksiyonlarının azalmasına yol açan faktörler analiz edilmiştir. Araştırmanın diğer bir amacı da medreseli statü grupları olarak şeyh, seyda ve melenin modernliğin çeşitli boyutlarını algılama ve yorumlama biçimlerini ele almak olmuştur. Bu kapsamda onların klasik fıkıh müktesebatlarıyla modernliğin boyutlarını nasıl deneyimledikleri ve yorumladıklarının tespiti amaçlanmıştır. Araştırma verilerinin analizi sonucunda toplumsal yapının ve gündelik yaşamın modernleşmesine rağmen medreselerin geleneksel özelliklerini korudukları görülmüştür. Medreselilerin bu geleneksel dokunun korunması konusunda ısrarcı oldukları anlaşılmıştır. Medrese kültürünün ulus-devletin merkezileştirici programının bölgeye nüfuz etmesini ve modernleşmenin sekülerleştirici etkisini geciktirdiği, böylece bölgenin geleneksel yapısının korunmasında etkili olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Geleneksel bir bilinç yapısına sahip olan medreselilerin gündelik hayatta modernleşmenin baskısına maruz kaldıkları anlaşılmıştır. Fakat bu baskı bir gerilim düzeyinde ortaya çıkmamaktadır. Medreselilerin, güçlü fıkhi bilgileriyle modernleşmenin sıradan bireyler üzerinde gerilime yol açan boyutlarını aşabildikleri görülmektedir.