Yurttaşlığın sosyokültürel boyutu sosyal bilgiler öğretmen adayları ve deneyimleri
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, EĞİTİM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MAİDE ŞİLA TİFTİKÇİ
Asıl Danışman (Eş Danışmanlı Tezler İçin): Mustafa Sever
Eş Danışman: İhsan Metinnam
Özet:Yurttaşlık kavramı, siyaset bilimi, hukuk, sosyoloji gibi çeşitli disiplinler tarafından tartışılan bir kavramdır. Yurttaşlık, birey ve devlet arasındaki hukuki statü veya ilişkileri; kural, sorumluluk ve yükümlülükleri; toplumsal dinamiklerle yakın temas alanı oluşturan teori ve pratiğe yönelik kavram setlerini içermektedir. Yurttaşlık kavramı statik değil dinamik bir yapıya sahiptir. Bu çalışmanın çıkış noktasını, yurttaşlık kavramının dinamik ve etkileşimli boyutu oluşturmaktadır. Yurttaşlık kavramının sosyokültürel etkileşimine odaklanmak; bu etkileşimin nasıl oluştuğunu ve etmenlerin nasıl rol oynadığını incelemek araştırmanın temel amacını oluşturmaktadır. Bu amaç doğrultusunda araştırma, karma yöntem araştırmasıyla tasarlanmış olup yurttaşlık kavramının sosyal bilgiler öğretmen adayları tarafından kurgulanma biçimlerine ve deneyimlerine odaklanılmıştır. Çalışmanın nicel boyutu betimsel araştırma yaklaşımı; nitel boyutu ise fenomenolojik desenle tasarlanmıştır. Çalışmanın evren, örneklem ve katılımcı grubunu Türkiye'deki devlet üniversitelerinin Sosyal Bilgiler Eğitimi lisans programlarında eğitimlerine devam eden sosyal bilgiler öğretmen adayları oluşturmaktadır. Çalışmadaki nicel veriler "Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Yurttaşlık Algılarının Belirlenmesi" başlıklı çalışma sürecinde geliştirilen anketle elde edilmiştir. Nitel boyutundaki fenomenolojik desene yönelik veri toplama ise ölçüt örnekleme tekniğiyle seçilen katılımcılarla derinlemesine görüşmelerle gerçekleştirilerek katılımcıların deneyimlerinin ortaya çıkarılması hedeflenmiştir. Ankete 440 kişi katılmış olup toplamda 438 katılımcıdan elde edilen veriler analiz edilmiştir. Nitel boyuttaki görüşmeler 17 sosyal bilgiler öğretmen adayıyla gerçekleştirilmiştir. Çalışma bulguları, anket verilerinin katılımcıların aktif yurttaşlık anlayışına daha yakın olduklarına; geleneksel anlamdaki yurttaşlık anlayışını dışlamadıklarını göstermektedir. Yurttaşlık anlayışlarında aile, sosyal çevre, eğitim, bireysel özellikler, ülke ve dünya gündeminin etkili olduğu anketle ulaşılan veriler arasındadır. Katılımcıların yurttaşlık kavramını; hukuki statü, çevre bilinci, ulusal nitelikler, vatanseverlik, Atatürk'e yapılan vurgu, faydalı olma, aidiyet hissi, adalet odaklı, bilinçli ve duyuşsal özellikler, iyi yurttaş nitelikleri gibi çeşitli biçimlerde yorumladıkları tespit edilmiştir. Ayrıca katılımcıların yurttaşlığı erdem, tutum ve epistemolojik boyutuyla ilişkilendirdikleri tespit edilmiştir. Bu kapsamda, görüşmelerin paralellik taşıdığı tespit edilmiş katılımcıların yaşantı örüntüleri fark edilmiştir. Katılımcıların ekolojik-çevreci bir yurttaşlık eğiliminde olduğu, aidiyet hissi, topluma faydalı olma ve bunu mesleki yeterlilikler kapsamında (yurttaş öğretmen) yorumlama gibi noktaları vurguladıkları görülmektedir. Aile ve eğitim yaşantılarının, okul içi etkinliklerinin, öğretmen davranışlarının, ailenin telkinlerinin, rol model alma süreçlerinin katılımcıların yurttaşlıkla ilgili bakış açılarını oluşturan veya dönüştüren faktörler olduğu belirlenmiştir. Bu durum, yurttaşlık kavramının sosyokültürel dinamiklerle ilişkili, okulun sosyalleştirme ve bireyi dönüştürme gücüyle olan bağlantılı ve okul kültürü kavramıyla ilintili olduğunu düşündürmektedir. Katılımcıların yurttaşlıkla ilgili görüşlerini inşa eden unsurların siyasal toplumsallaşma kavramıyla ilişkili olduğu fark edilmiştir. Katılımcıların sahip oldukları sermaye türleri, bireysel eğilimleri, yatkınlıkları ve özelliklerinin yurttaşlık kavramını yorumlamalarına bir zemin sağladığı düşünülmektedir. Bu kapsamda katılımcıların sanatsal, bilimsel ve sportif faaliyetlerine ilişkin yaşantıları, görüşleri ve farkındalıkları katılımcıların yurttaşlık anlayışlarında yer almaktadır. Bu arka planın yurttaşlıkla ilgili konulara yönelik beğeni tercihlerinde dönüştürücü unsur olduğu tespit edilmiştir. Katılımcıların yurttaşlıkla ilgili görüşlerinin eylemlerine yansıdığı ve bu bağlamda düşünceleriyle pratiklerinin birbirine paralel olduğu ulaşılan diğer sonuçlar arasındadır.