Kedi genital organlarında bazı endokrin bozucu bileşiklerin araştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, VETERİNERLİK FARMAKOLOJİ VE TOKSİKOLOJİSİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BUSE ÇAĞMEL TURHAL
Danışman: Ayhan Filazi
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Çevre kirliliği endüstrileşme ile canlıların yaşamını etkileyen en önemli sorunların başında gelmektedir. Bu sorunların nedenleri arasında ilk sırada endokrin bozucu kimyasallar (EBK'ler) gösterilmektedir. Bu maddelerin yaygın kullanımı, çevrenin ve içindeki canlıların bu kimyasallara maruz kalmasının kaçınılmaz olduğunu göstermektedir. EBK'lerle ilgili çalışmaların çoğu insanlarda yapılmış olup, insanlarla aynı ortamı paylaşan kedilerle ilgili yapılmış çalışma sayısı oldukça kısıtlıdır. Bu çalışmanın amacı çeşitli nedenlerle çevresel kirletici olan EBK'lere maruz kalan sahipli erkek/dişi kedilerin genital organlarında bu maddelerin kalıntı düzeylerini araştırmaktır. Kısırlaştırma amacıyla veteriner kliniklerine getirilen kedilerin genital organlarında (50 ovaryum, 50 uterus ve 50 testis) organik klorlu pestisitler (OCP'ler), poliklorlu bifeniller (PCB'ler), polibromlu difenil eterler (PBDE'ler) ve polisiklik aromatik hidrokarbonların (PAH'lar) kalıntı düzeyleri Gaz Kromatografi-Kütle Spektrofotometrisi ile analiz edildi. Yöntem uluslararası rehberlere göre valide edildi. Kedi genital organlarında en çok DDT'lere rastlanmış olup bunu PAH'lar izlemiştir. PCB'lere ise daha çok testislerde rastlanırken, PBDE'ler en az sıklıkta ve konsantrasyonda tespit edilmiştir. Sigara içilen ortamlarda barındırılan ve et ürünleri tüketen kedilerin genital organlarında daha fazla DDT bileşiklerine rastlandı. Bununla beraber aynı dişi kedilerden alınmış olsa bile ovaryumdaki toplam DDT konsantrasyonun uterustan daha fazla olduğu tespit edildi. PAH'ların dişi kedilerin genital organlarındaki konsantrasyonu, erkek kedilerin testislerinden daha yüksek bulundu. Alınan anamneze göre testislerdeki PCB düzeylerinin erkek kedilerin dişi kedilere oranla daha fazla et tüketmelerinden kaynaklanmış olabileceği değerlendirildi. PBDE'lere sadece testislerde rastlanmasına rağmen, bunların konsantrasyonunun oldukça düşük olduğu görüldü. Sonuçta ev ortamında barındırılan kedilerin de belirli endokrin bozucu bileşiklere maruz kalabileceği ve bunların kaynaklarının sigara ve tüketilen gıdalardan ileri gelebileceği tespit edildi. Olumsuz bir durumla karşılaşılmaması için kedi sahiplerinin bu tür kirlilik kaynaklarını mümkün olduğunca azaltmaları hem kendi sağlıkları hem de evcil hayvanlarını korumaları adına önemli olarak değerlendirilmiştir. Kedilerin maruz kaldıkları tehlikelere insanların da maruz kalabilecekleri göz önüne alınırsa bu çalışmanın tek sağlık yaklaşımına da örnek olabileceği düşünülmektedir. Anahtar Sözcükler: Endokrin Bozucu Kimyasallar, Ovaryum, Tek Sağlık, Testis, Uterus