Araştırma etiği konusunda dişhekimlerinin değer sistemleri: Bir tutum araştırması ile birlikte
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 1996
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FUNDA GÜLAY TAŞDEMİR KADIOĞLU
Danışman: BERNA ARDA
Özet:174 8- ÖZET "Dişhekimlerinin araştırma etiğine ilişkin değer sistemleri" bu tezin temel konusudur. Bu bağlamda, tez kapsamında temel kavram tanımlan ve kuramsal tartışmaların yanısıra, dişhekimlerinin tutumlarını belirlemeyi amaçlayan bir araştırma da yer almaktadır. Birer uygulamalı bilimsel alan olan tıp ve dişhekimliğindeki bilgilerin çoğu bilimsel araştırma yöntemi ile elde edilmektedir. Tıpta başlıca üç tür araştırma vardır : laboratuvar araştırmaları, klinik araştırmaları ve epidemiyoloji araştırmaları. Tıp araştırmaları beklenen sonuç açısından, aralarında temel bir ayırım olduğu kabul edilen iki alt gruba ayrılmaktadır. Bunlardan ilki, amacı doğrudan hastanın tanı ve tedavisine yönelik olan tıp araştırmalarıdır. İkincisi ise, asıl konusu arı biçimde bilimsel bilgi üretimi olan ve deneklerin tanı ve tedavileriyle doğrudan ilgili olmayan tıp araştırmalarıdır, insan denek içeren bu ikinci tür araştırmalar en fazla etik kaygıyı beraberinde getirmektedir. Nazi hekimlerinin Nuremberg Mahkemeleri'nde yargılanmalarının ardından, bilimsel araştırmalarda insan denekler açısından var olan boşluklar hızla kapatılmaya çalışılmıştır. "Bilim toplumunun vicdanı" olarak tanımlanan araştırma etiği, o zamandan beri üzerinde giderek önemle durulan bir konu haline gelmiştir. Araştırma etiği ilkeleri, mesleki eylemlerimizde bize yol göstererek rehberlik eden genel tıbbi etik ilkelerinden ayrı değildir. Bilimsel araştırmaların merkezinde "dürüstlük" ilkesi yer almaktadır. Bunun yanısıra "zarar vermeme", "yararlılık", "adalet", "gizlilik", "özerkliğe saygı", "aydınlatılmış anam" ilkeleri de araştırma etiği açısından önemlidir. Son ikisi, insan denekli araştırmalarda mutlaka göz önünde bulundurulması gereken ilkelerdir. Bireyin özerkliğinin korunması için denek adaylarının gönüllü olmalarının yanında, onam verebilecek biçimde aydınlatılmaları da gerekmektedir. Araştırmacının temel sorumluluğu hasta ya da sağlıklı deneğe yeterli bilgiyi verip geçerli onamını elde etmek ; onların araştırmaya katılıp katılmama, araştırma boyunca bilgi alma ve istediklerinde araştırmadan çekilme haklarını kullanmalarına olanak tanımaktır. Her bilimsel araştırmanın problem seçimi ; verilerin toplanıp işlenmesi ; bulguların değerlendirilip yorumlanması ve elde edilen sonuçların bilim toplumuna duyurulması aşamalarında kimi hatalı uygulamalar söz konusu olabilir. Kötü niyetten kaynaklanmayan hatalar "disiplinsiz araştırma" diye nitelendirilir. Belirli bir amaç doğrultusunda araştırmacının, çalışmanın yöntem ve sonuçlarını kötü niyetîe saptırması ise "bilimsel sahtekarlık " tır.175 Araştırmanın son aşaması olan yayımlanma sırasında kimi özelleşmiş etik sorunlar gündeme gelmektedir. Yayın hırsızlığı, çift yayın, haksız imza, eksik imza, bölerek yayımlama bu bağlamda ilk akla gelenlerdir. Bilimsel dergi editörlerinin tüm bu sorunların ortaya çıkışını önlemekte çok etkili olabilecek bir konumlan vardır. Düzenlenişi yayın etiğine uymayan makaleleri ve etik dışı koşullar altında yapılmış araştırmaların sonuçlarını yayımlamamak, editörlük görevinin etik boyutudur. Etkili bir etik denetim örgütlenmesi de araştırma etik kurullarıdır. Bu kurulların görevi, biyomedikal araştırmaların öneri düzeyinden sonuçlarının rapor edilmesine değin tüm aşamalarda etik ilkelere uygun olmasını sağlamaktır. Etik açıdan sorunsuz bilimsel araştırma yapabilmenin koşulu araştırmacının "iyi etik donanım" a sahip olmasıdır. İyi etik donanım, genel anlamda çağdaş, evrensel etik normlarla bağdaşık bireysel değer sistemidir. Bunun özel bir biçimi, çağdaş bilim etiği normlarını benimsemiş olmaktır. Bu düzeye gelmenin yolu da bilimsel araştırma metodolojisi eğitimi ile birlikte, araştırma etiği eğitimi almaktan geçer. Ânkara'daki üç dişhekimliği fakültesinde görevli 200 akademisyen üzerinde yaptığımız araştırmanın sonuçları, genç dişhekimlerinde daha belirgin etik donanım yetersizliği olduğunu göstermektedir. Bu da dişhekimliği özelinde araştırma etiği eğitimine daha fazla ağırlık verilmesi gerektiği kanısını uyandırmaktadır. Anahtar Terimler : Bilimsel Araştırma, Araştırma Etiği, Bilimsel Sahtekarlık, Dişhekimliği Etiği, Değer Sistemleri.