Horasan'da Şiilik
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TEMEL İSLAM BİLİMLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2016
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HABİP DEMİR
Danışman: SÖNMEZ KUTLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:İslam'ın ilk asırlarında doğu bölgesinin bütününü kapsayacak şekilde kullanılan Horasan, hemen her türden siyasî, dinî ve fikrî hareketin doğup geliştiği bölgelerden biri olmuştur. Bölgenin çeşitli hareketler açısından zengin bir yer olmasında merkezî iktidarın etkisinden uzak oluşunun rolü büyüktür. Bu özelliğinin etkisiyle Horasan bölgesi, Mürcie, Şîa, Haricilik ve Mutezile gibi mezheplerin geliştiği ve fikirlerini yaydığı bir yer haline gelmiştir. Başlangıçta Irak coğrafyasında ortaya çıkan Şiî hareketler, hicrî ikinci asırdan itibaren Emevî-Hâşimî çekişmesinin bir uzantısı olarak Horasan'a taşınmıştır. Bu bağlamda Horasan, Emevîlere karşı Hâşimî muhalefetin yoğun destek bulduğu ve başarıya ulaştığı bir bölge olmuştur. Horasan'da Şiî fikirler çerçevesinde ilk ortaya çıkan grupların önce Muhammed b. el-Hanefiyye, ardından oğlu Ebû Hâşim'i imam olarak kabul eden Keysâniyye ve buna eklemlenmiş gulat hareketler olduğu görülmektedir. Bu hareketler, Abbasî iktidarının kurulmasında önemli rol oynamıştır. Bununla birlikte Zeydî ve İsmâilî hareketlerin de Horasan'da zemin bulduğunu söylemek mümkündür. İlk olarak Yemen kökenli Eşʻar kabilesi mensuplarının Kum ve civarına yerleşmesi burayı İmâmî gruplar açısından süreç içerisinde cazibe merkezi haline getirmiştir. İmâmî gruplar, Şiî imamlarından Ali er-Rızâ'nın Horasan'a gelişi ve burada Abbasî tahtına veliaht olarak atanmasıyla bölgede görünür hale gelmiştir. Diğer yandan Sâdât'ın ve İmamzâdelerin Horasan'ın çeşitli şehirlerine göç etmesi, Ali soyu etrafındaki fikrî oluşumlara farkındalık kazandırmıştır. Kendilerinden sonra onların adı etrafında oluşturulan yüzlerce İmamzade türbesi ve bu türbeler etrafında geliştirilen edebiyat, Şiiliğin toplumsal olarak da zemin kazanmasını sağlamıştır. Şiiliğin Horasan'daki bir başka tezahürü hadis faaliyetleri kanalıyla görülmüştür. Irak coğrafyasında üretilen Şiî hadisler ilk olarak Kum ve Rey'e ardından Horasan'ın diğer şehirlerine taşınarak dağınık haldeki bu birikim tedvin edilmiş, böylece diğer Şiî gruplar üzerinde belirgin bir hâkimiyet kurulmuştur. İmâmiyye açısından son derece önemli olan Usûlu'l-Kâfî ve Men Lâ Yahduruhu'l-Fakîh gibi eserlerin bu coğrafyada üretilmesi bunun en önemli kanıtıdır.