TÜRK EĞİTİM SİSTEMİNDE ÖĞRETMEN YETİŞTİRMENİN TARİHÎ SOSYAL VE FELSEFÎ TEMELLERİ (1923-2018)
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, EĞİTİMİN KÜLTÜREL TEMELLERİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: FAİK BENLİ
Danışman: Hasan Haluk Erdem
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluşundan 2018 yılına kadar Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirme sisteminin tarihî, sosyal ve felsefî temellerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması ile desenlenmiştir. Bu amaca ulaştıracak veriler belgesel tarama tekniği kullanılarak toplanmış, içerik analiziyle veriler çözümlenmiştir. Modern anlamda Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmenin tarihsel temelleri Tanzimat Dönemi'nde açılan Darulmuallimine kadar uzanır. Ancak zaman içinde öğretmen yetiştiren kurumlar tür ve kademe bağlamında çeşitlenmiştir. Cumhuriyetin ilanından 2018'e kadar ilkokul öğretmeni yetiştiren kurumlar; ilk muallim mektepleri, köy öğretmen okulları, köy enstitüleri, ilköğretmen okulları, iki yıllık eğitim enstitüleri ve sınıf öğretmenliği bölümleridir. Bu süreçte ortaokul öğretmenleri eğitim enstitülerinde, genel lise öğretmenleri yüksek öğretmen okullarında yetiştirilmiştir. Mesleki ve teknik liselere öğretmen yetiştiren kurumlar; kız ve erkek meslek öğretmen okulları, ticaret öğretmen okulları, yüksek İslam enstitüleri, mesleki eğitim fakülteleri, Teknik Eğitim Fakülteleri, İlahiyat Fakülteleri ile Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi öğretmenliği bölümleridir. Cumhuriyetin ilanından 1982 yılına kadar Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde yapılanan öğretmen okulları 1982 sonrası YÖK bünyesinde faaliyet göstermeye başlamıştır. Türk eğitim sisteminde örgün öğretim dışında öğretmen yetiştirme kursları, barış gönüllüleri, mektupla, hızlandırılmış eğitim kursları ve pedagojik formasyon kursları gibi yaygın eğitimle de öğretmen yetiştirilmiştir. Öğretmen yetiştirme sisteminin sosyal temelleri, sosyal kurumların öğretmen yetiştirme sistemiyle ilişkisini ifade eder. Türk eğitim sisteminde öğretmen okullarını etkileyen sosyal kurumlar, nüfus, ekonomi, sağlık, eğitim hareketleri ve siyasi gelişmelerdir. Sosyo-ekonomik koşulların öğretmen yetiştirme sistemine etkisi, öğretim programlarında, öğretmen okullarının teşkilat yapılarında, açılması planlanan öğretmen okullarının tür ve kademelerinin belirlenmesinde, hukuksal düzenlemelerde, öğretmen okullarının amaç ve işleyişinde kendini göstermiştir. Öğretmen yetiştirme sisteminin felsefî temelleri gerek felsefenin gerek eğitimin ilgi alanının insan olması ve öğretmenin insan yetiştirme görevi ile görevlendirmesiyle ilişkilidir. Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmede hem klasik eğitim felsefelerinin hem de fikir akımlarının etkisi göze çarpar. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık, Atatürkçülük, Türk-İslam Sentezi ile küreselleşme ve neo-liberal akımlar öğretmen yetiştirme sistemini etkileyen fikir akımlarındandır. Ayrıca Atatürk başta olmak üzere Ziya Gökalp, Mehmet Emin Erişirgil, Mustafa Necati, İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu, Halil Fikred Kanad, İsmail Hakkı Tonguç, Hasan Ali Yücel ve Nurettin Topçu fikirleriyle Türk eğitim sisteminde öğretmen yetiştirmeye yön veren aydın ve bürokratlardandır. Öğretmen yetiştirmenin millî esaslar üzerine bina edilmesi, öğretmenlik mesleğinde idealistlik, toplumsal değişimin mimarı öğretmen anlayışı, üretken ve toplumsal meselelere duyarlı öğretmen yetiştirme düşüncesi, öğretmen niteliklerinde girişimcilik becerisinin geliştirilmesi, aydın ve bürokratların öğretmen yetiştirme sistemine etkilerinden bazılarıdır. Ayrıca, bu düşünürler; öğretmen yetiştirmenin amaçlarının belirlenmesinde, öğretmen yetiştirme sistemimizdeki mevzuat düzenlenmelerinde, öğretmen yetiştiren okulların eğitim-öğretim faaliyetlerinin şekillenmesinde ve öğretmen yetiştiren kurumlardaki öğretim programlarının hazırlanmasında etkide bulunmuşlardır. Öğretmen yetiştirme sistemi açısından cumhuriyetin ilanı sonrası gelişmeler üç döneme ayrılabilir: Bu dönemler; 1923-1950 yılları arasını kapsayan ilk dönem, 1950-1980 yılları arasını kapsayan ikinci dönem ve 1980 sonrasını kapsayan üçüncü dönemdir. Cumhuriyetin ilanı sonrası Türk öğretmen yetiştirme sisteminde pragmatist, iş pedagojisine dayalı ve pozitivist felsefeler etkili iken Demokrat Parti Dönemi'yle başlayan ve 1980'lere kadar süren dönemde sezgici, muhafazakâr ve Türk-İslam Sentezi'ne dayalı akımlar etkili olmuştur. 1980 sonrasında ise ülke yönetiminde izlenen neo-liberal politikalara paralel, endüstri devrimlerinin etkileri, uluslararası alanda yaşanan gelişmelerin de etkisiyle Türk öğretmen yetiştirme sisteminde küreselleşme ve liberal politikaların etkili olduğu görülür. Genel olarak Türk öğretmen yetiştirme sisteminin, sekülerlik ile muhafazakârlık tartışmaları ışığında kendine yön çizdiği söylenebilir.