Sivil havacılıkta bilişim teknolojilerinin pilot profiline etkileri


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, BİLGİ VE BELGE YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2023

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MEHMET SADETTİN DİNÇER

Danışman: FATİH RUKANCI

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Sivil havacılık sektörü, dünya genelinde faaliyetlerini bir asırdan fazla süredir kümülatif olarak arttırmaktadır. İkinci Dünya Savaşı ve sonrasında yapılan yatırımlar ve teknolojik atılımlar sayesinde uçaklarda kokpit ve bilgi yönetim sistemleri geliştirilmiş, hava/yer iletişim sistemleri güçlendirilmiş, bilgi kaynaklarına erişim ve karar alma süreçlerinde misenformasyon ve dezenformasyon riskleri ortadan kaldırılmıştır. Bununla birlikte uçakların sürati, menzili, boyutları, yolcu kapasiteleri ve kalite standartları arttırılmış ve güvenlik parametreleri iyileştirilmiştir. Günümüzde sivil havacılık özellikle sürat, emniyet, zaman avantajı gibi nedenlerle ön plana çıkmış, küresel ölçekte kullanımı yaygınlaşmıştır. Ayrıca küreselleşme olgusu ve artan rekabet yoğunluğuna bağlı olarak görece ekonomik bir ulaşım seçeneği haline gelmiştir. Pilot geçmişte olduğu gibi günümüzde de uçuş operasyonlarının temel aktörü durumundadır. Pilotların uçuşun tüm safhalarında ihtiyaç duydukları bilgilere bilişim teknolojileri ve otomasyona dayalı kokpit sistemleri vasıtasıyla doğru, kesintisiz ve gerçek zamanlı olarak ulaşabilmesi güvenlik-maliyet-zaman üçgeninde optimizasyon sağlanması amacıyla tartışılmaz bir gerekliliktir. Diğer taraftan özellikle tecrübeli kaptan pilotların binlerce saatlik uçuş tecrübesi, bilgi ve birikimleri sonucu sahip oldukları açık/örtük bilgileri uçaktaki otomasyona dayalı sistemlerden elde edilen bilgilerle bir bütün halinde değerlendirerek en hızlı ve doğru kararları almaları gerekmektedir. Pilotların sahip oldukları örtük bilgilerin ise kurumsal hafızaya katma değer sağlayacak şekilde açık bilgiye dönüştürülmesi, kayıt altına alınması ve bu sayede gelecekteki uçuş operasyonlarının daha güvenli ve yüksek standartlarda sürdürülmesi hedeflenmelidir. Yıllar içerisinde teknolojik gelişmelere paralel olarak uçuşta yer alan personel sayısı, pilotların görev fonksiyonları, kokpit iş yükü, ihtiyaç duyulan bilgi kaynakları ve türleri değişime uğramıştır. Gelecekte bilişim teknolojilerindeki gelişmelere ilave olarak yapay zekâ teknolojilerinin de artan etkisiyle uçuş operasyonlarındaki karar alma süreçlerinde otomasyon sistemlerinin daha fazla ön planda olacağı ve geleceğin sivil havacılık sektöründe köklü değişiklikleri beraberinde getirebileceği öngörülmektedir. Bu kapsamda, gelecekte geliştirilen farklı uçuş konseptleri doğrultusunda pilotun uçuş operasyonlarındaki rolünde, görev tanım ve fonksiyonlarında önemli değişimler olabileceği değerlendirilmektedir. Pilotlar açısından değişmeyecek temel unsurların başında ise yaşam boyu öğrenme gereksinimi gelmektedir. Havacılık sektörünün doğası gereği dinamik yapısı, bilginin değişim hızı, operasyonel ihtiyaçlar doğrultusunda pilotların uçak tip değişiklikleri, kokpit ve diğer uçak sistemlerindeki gelişmeler pilotları sürekli olarak bilgi arama davranışına yöneltmektedir. Pilotlar bilgi gereksinimleri doğrultusunda doğru ve güvenilir bilgi kaynaklarına hızla erişerek bilgilerini güncel tutmaktadır. Bu noktadan hareketle çalışmada "Pilotların bilişim teknolojilerini ve otomasyona dayalı kokpit sistemlerini kullanarak gerçek zamanlı bilgiye erişebilmeleri, bu bilgileri sahip oldukları açık/örtük bilgilerle bir bütün halinde değerlendirerek uçuş emniyetine katkı sağlamasının yanısıra pilotun gelecekteki rolü, görev tanım ve fonksiyonlarını da önemli ölçüde etkileyecektir." varsayımı oluşturulmuştur. Araştırmada kuramsal altyapının oluşturulması maksadıyla literatür taraması yapılmıştır. Bu aşamada sivil havacılıkta dünya ve Türkiye genelindeki tarihsel süreçlere, sivil havacılık sektöründeki gelişmelere, bilişim teknolojileri temelli kokpit sistemlerine ve pilotların gereksinim duyduğu bilgi kaynaklarına yer verilmiştir. Araştırmada katılımcılarla gerçekleştirilen yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen bilgi ve veriler analiz edilerek değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda elde edilen bilgi ve veriler doğrultusunda pilot temelli bir bilgi yönetim model önerisi oluşturulmuş ve varsayım doğrulanmıştır.