Bazı buğday genotiplerinin kara pas (puccinia graminis F. SP. tritici) ve sarı pas (puccinia striiformis F. SP. tritici)'a dayanıklılık durumlarının belirlenmesi


Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, BİTKİ KORUMA ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ALİ KADİROĞLU

Danışman: AZİZ KARAKAYA

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu doktora çalışması, 2023–2024 yıllarında Türkiye'nin buğday yerel çeşitleri ve bazı akraba Triticum türlerinin kara pas (Puccinia graminis f. sp. tritici) ve sarı pas (Puccinia striiformis f. sp. tritici) hastalıklarına karşı fide ve ergin bitki dönemlerindeki dayanıklılık düzeylerini belirlemek amacıyla yürütülmüştür. Çalışmada materyal olarak Triticum aestivum, T. durum, T. dicoccum, T. monococcum, T. polonicum ve T. turgidum türlerine ait toplam 2295 yerel buğday genotipi kullanılmıştır. Kara pas fide dönemi değerlendirmelerinde TKTTF ırkı kullanılmıştır. En yüksek kara pas fide dayanıklılığı T. aestivum (%16,33) ve T. durum (%15,72) genotiplerinde saptanmıştır. Sarı pas fide dönemi değerlendirmelerinde PstS7 (Warrior) ırkı kullanılmıştır. T. aestivum genotiplerinin yaklaşık %9'u yüksek dayanıklılık göstermiştir. T. durum, T. dicoccum ve T. monococcum türlerinde ise dayanıklı, kısmi dayanıklı ve hassas reaksiyonların bir arada bulunduğu geniş bir varyasyon göstermiştir. Kara pas ergin dönem çalışmaları Bozdağ lokasyonunda yürütülmüş, T. aestivum genotiplerinin %21,42'si dayanıklı bulunmuştur. T. durum ve T. dicoccum genotiplerinde her iki yılda ve yüksek düzeyde ergin dönem dayanıklılığı gösteren hatlar belirlenmiştir. Sarı pas ergin dönem değerlendirmeleri, genel olarak Bozdağ'da dayanıklılık oranı (%31,5) Menemen'e (%21,3) kıyasla daha yüksek bulunmuştur. SSR marker çalışmalarında, 1448 nolu genotip Sr13, Sr22, Sr26, Sr28, Sr32, Sr36 ve Sr38 genlerini, 1586 nolu genotip Sr13, Sr21, Sr22, Sr25, Sr28, Sr32, Sr33, Sr36 ve Sr38 kara pas dayanıklılık genlerini taşıdığı tespit edilmiştir. SSR marker analizleri sonucunda, Yr2, Yr4 ve Yr9 büyük ölçüde saptanmazken yalnızca 2052 genotipi Yr2 genini taşımıştır. Yr15, Yr32 ve özellikle Yr24 birden fazla genotipte tespit edilmiştir.