Turizm Destinasyonlarının Evrimi ve Patika Bağımlılığı Dinamiklerinin Evrimsel Ekonomik Coğrafya Perspektifinden İncelenmesi: Kapadokya Örneği
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, COĞRAFYA ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: HASAN CANBULAT
Danışman: Nuri Yavan
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu çalışma periferi bölgelerdeki turizm patikalarının yaratımı ve gelişim sürecini Evrimsel Ekonomik Coğrafya çerçevesinden ele almaktadır. Evrimsel Ekonomik Coğrafya yaklaşımını turizm çalışmalarında işe koşmak ve böylece iki alanı birbirine yaklaştırmak çalışmanın temel amacıdır. Bu bağlamda çalışma, Brouder ve Eriksson'un (2013a), Evrimsel Ekonomik Coğrafyayı turizm çalışmalarında işe koşma çağrılarına Türkiye bağlamından cevap vermektedir. Turizm destinasyonlarının gelişimi, turizm çalışmaları içinde her zaman ilgi çeken bir konu olmuş ve Butler'in Turizm Alanları Yaşam Döngüsü Modeli (TAYD) gibi turizm çalışmalarında literatüründe çığır açıcı modeller ortaya koyulmuştur. Öte yandan Evrimsel Ekonomik Coğrafya'nın (EEG) ekonomik coğrafya içindeki hızlı yükselişi, turizm yerlerinin evriminde, TAYD modellerinin ötesine geçecek yeni yaklaşımların ortaya çıkmasına olanak tanırken, 2010 sonrası turizm çalışmalarında EEC perspektifinin kullanıma dönük çağrılar gelmiştir (Brouder ve Eriksson, 2013a). Bu bağlamda evrimsel turizm çalışmaları perspektifinde son 10 yılda çok sayıda çalışma ortaya koyulmuştur. Bununla birlikte yapılan çalışmalar genellikle küresel kuzeydeki turizm yerlerine odaklanmış küresel güneydeki turizm alanları fazlaca çalışılmamıştır. Ayrıca yapılan çalışmalar genelde büyük ölçekli kitle turizminin hakim olduğu kıyı destinasyonlarını ele almış, turizm ürünleri ve dinamikleri daha farklı olan kültür turizmine dönük çalışmalar genellikle göz ardı edilmiştir. Bu eleştiriler bağlamında bu çalışma, Martin'in (2010) Dinamik Patika Bağımlılığı Modeli'ni kullanarak Kapadokya Bölgesi'ndeki turizm patikasının nasıl ortaya çıktığı ve geliştiğini, bölgesel varlıklar, kritik olaylar, tarihsel süreçte açığa çıkan faillikler ve varlık dönüşümüne odaklanarak incelemeye çalışmıştır. Kapadokya Bölgesi periferi bir bölgede yer almasına rağmen, son 60 yıllık süreçte ortaya çıkan turizm faaliyetleri önemli ölçüde büyüme ve gelişme göstermiş ve bölge bugün Türkiye'nin en büyük kültür turizmi destinasyonu haline gelmiştir. Dolayısıyla periferi bölge koşulları göz önüne alındığında Kapadokya Turizm Destinasyonu'nun başarısı istisnai bir örnek durumundadır. Yöntemsel olarak değerlendirildiğinde çalışma nitel araştırma geleneğinde durum çalışması desenini takip etmektedir. Çalışmanın verileri, raporlar ve belgeler gibi doküman analizlerine, resmi istatistikler gibi ikincil verilere ve temel olarak da firma ve firma dışı bölgesel aktörlerle yüz yüze yapılan 37 derinlemesine görüşmelere dayanmaktadır. Görüşme verileri toplandıktan sonra öncelikle deşifre edilmiş daha sonra oluşturan kavram (kod) listesi çerçevesinde Maxqda nitel veri analizi programı aracılığıyla betimsel ve ilişkisel analize tabi tutulmuştur. Araştırmanın bulgular bölümü Maxqda programında analiz edilen veriler temelinde oluşturulmuş ve bulgular bölümünde analiz sonucu ortaya çıkan kavram haritaları kullanılmıştır. Bu çerçevede çalışmanın temel bulgusu bulunmaktadır. İlk olarak Kapadokya turizm patikasının, 1957 yılı öncesi ön oluşum aşaması, 1957-1982 arası patika yaratımı, 1983-2001 arası patika gelişimi ve 2002 yılı sonrası patika yükseltme olarak dört farklı dönemde ele alınabileceği değerlendirilmiştir. İkinci olarak patika turizm patikasının yaratımında doğal varlıklar ve kurumsal varlıkların olanak tanıyıcı rolü son derece önemli olmuştur. Üçüncü olarak turizm patikasının yaratımında ve gelişiminde bölge dışından gelen küresel ve ulusal otel zincircileri ve bireysel girişimciler yenilikçi faillik olarak kilit rol oynamıştır. Dördüncü olarak ulusal ölçekte devlet failliği yenilikçi girişimci ve kurumsal girişimci olarak önemli rol oynarken yerel ölçekteki yerel liderlik failliği ulusal politikalardaki değişimlere göre yerel ölçekteki aktörleri hizalandırarak, ulusal ölçekteki devlet failliğinin rolünü belirginleştirmiştir. Beşinci olarak kurumsal bağlamın ve endüstrinin birlikte evrimi, kurumsal değişim sürecini sağlayarak patikanın gelişimine katkı sağlamıştır. Altıncı olarak daha alt ölçeklerde varlıklar, kurumlar ve faillik evrimsel dinamiklerin farklılaştığı ve bu farklılaşmanın beraberinde bazı alt bölgelerde turizm patikasının gelişimine olanak sağlarken, diğerlerinde kısıtladığı ortaya koyulmuştur. Yedinci olarak bölgenin günümüzde durağanlaşma emareleri göstermeye başladığı tespit edilmiştir. Bu çerçevede politika önerisi olarak bölgedeki turizm ürünlerini çeşitlendirecek ve böylece bölgeyi durağanlıktan kurtaracak mevcut girişimcilik nüvelerinin desteklenmesi ve harekete geçirilmesi önerilmektedir. Ayrıca yine bölgeyi durağanlıktan kurtarmak adına ürün portföyünü çeşitlendirmesini sağlayacak ve bölgesel kalkınma sürecine daha fazla katkı yapacak bölgedeki turizm patikasıyla diğer patikalar arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi önerilmektedir. Dolayısıyla çalışmanın pratikteki temel sonucu, örnek olay çalışmasının sonuçları üzerinden politika yapıcılar yararlanacağı mekana dayalı politika önerileri getirmektir. Çalışmanın teorik anlamdaki sonucunda ise TAYD ve türevi modellere kıyasla EEC perspektifinden turizm alanlarında değişim arkasındaki nedensel mekanizmalara evrimsel bir perspektifte bakma olanağının Kapadokya örneği üzerinden kanıtlanmış olmasıdır. Bu bağlamda tez çalışması sadece turizm coğrafyasına değil aynı zamanda ekonomik coğrafya ve bölgesel kalkınma kuramına da önemli bir katkı yapmaktadır. Anahtar Kelimeler: Ekonomik Coğrafya, Evrimsel Ekonomik Coğrafya, Dinamik Patika Bağımlılığı Modeli, Patika Yaratımı, Faillik, Kurum, Turizm Coğrafyası, Turizm Destinasyonu, Kapadokya, Periferi Bölge