Katarakt cerrahisinin yaşam kalitesi ve maliyet sonuçlarının değerlendirilmesi

DEMET GÖKMEN KAVAK

Katarakt cerrahisinin yaşam kalitesi ve maliyet sonuçlarının değerlendirilmesi

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, SAĞLIK KURUMLARI YÖNETİMİ ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2021

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: DEMET GÖKMEN KAVAK

Danışman: YASEMİN AKBULUT

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Katarakt Cerrahisinin Yaşam Kalitesi ve Maliyet Sonuçlarının Değerlendirilmesi Bu çalışma, katarakt cerrahisi uygulanan hastalara yönelik, sosyo-demografik, klinik, ameliyat, hizmet sunucu ve tedavi görülen klinik türü özelliklerini ortaya koymak, katarakt cerrahisi öncesi ve sonrası sağlıkla ilişkili yaşam kalitesini belirlemek, katarakt cerrahisinin maliyetini hesaplamak, sosyo-demografik, klinik, ameliyat, hizmet sunucu ve tedavi görülen klinik türü özellikleri ve maliyet ile sağlıkla ilişkili yaşam kalitesi arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla yapılmıştır. Çalışmanın evrenini Ankara Ulucanlar Göz Eğitim ve Araştırma Hastanesi'nde, 2018 yılında katarakt cerrahisi uygulanan hastalar oluşturmaktadır. Örneklem büyüklüğü 363 hasta olarak hesaplanmış, amaçlı örnekleme yöntemi kullanılmıştır. Veri toplama aracı olarak, Mangione (2000) tarafından geliştirilen ve Türkçe adaptasyonu Toprak ve ark. (2005) tarafından yapılan "Amerika Ulusal Göz Enstitüsü Görme İşlevleri Anketi (NEI VFQ-25)" ile hasta dosyaları ve hastane bilgi sistemi kullanılmıştır. Verilerin analizinde Wilcoxon İşaretli Sıralar testi, Kruskal Wallis H testi, Mann Whitney U testi ve çok değişkenli doğrusal regresyon analizi kullanılmıştır. Araştırma sonucunda hastaların ameliyat öncesi yaşam kalitesi bileşik puan ortalaması 82,77±11,89 olarak bulunmuştur. Ameliyat öncesi yaşam kalitesi ile hastaların öğrenim durumu arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğu saptanmıştır. Ortaöğretim öğrenim düzeyine sahip hastaların ameliyat öncesi yaşam kalitesi, okuryazar olmayan hastalara kıyasla daha yüksektir (β=0,161; p=0,032). Buna göre hastaların öğrenim düzeyi arttıkça ameliyat öncesi yaşam kalitesi artmaktadır. Hastaların ameliyat öncesi görme keskinliği (β=0,153; p=0,004) ameliyat öncesi yaşam kalitesini pozitif yönde etkilemekte, görme keskinliği yüksek olan hastaların ameliyat öncesi yaşam kalitesi de daha yüksek bulunmuştur. Hastaların ameliyat sonrası yaşam kalitesi bileşik puan ortalaması (96,02±5,56), ameliyat öncesi yaşam kalitesi puan ortalamasına göre (82,77±11,89) daha yüksektir. Ameliyat sonrası yaşam kalitesi değişimi ise ortalama 13,24 (±12,84) puan değerinde istatistiksel olarak anlamlı bir artış göstermektedir. Hastaların katarakt ameliyatı sonrası genel sağlık, genel görme, yakın görme, uzak görme, sosyal işlevsellik, akıl sağlığı, rol güçlükleri, bağımlılık, araç sürme, renkli görüş, çevresel görme aktiviteleri ile yaşam kalitesi puan ortalamaları, ameliyat öncesi puan ortalamalarına kıyasla istatistiksel olarak anlamlı ve daha yüksektir. Hastaların yaş, cinsiyet, öğrenim durumu ve gelir durumu ile ameliyat sonrası yaşam kalitesi değişimi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Ameliyat öncesi görme keskinliği, ameliyat öncesi refraksiyon, ameliyat öncesi oküler tansiyon, katarakt tipi, anestezi türü, ameliyat süresi, operatörün yaşı, operatörün cinsiyeti ve operatörün akademik unvanı ile ameliyat sonrası yaşam kalitesi değişimi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Ameliyat sonrası yaşam kalitesi değişimi ile hastaların tedavi gördükleri klinik türleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Katarakt cerrahisi ortalama toplam maliyeti 696,31 TL olarak hesaplanmıştır. Bu tutar, SGK (2018) tarafından SUT kapsamında belirlenen "fakoemülsüfikasyon ve intraoküler lens implantasyonu" paket fiyatının (435 TL) üstündedir. Katarakt cerrahisi toplam maliyetinin en büyük bölümünü "işlem maliyeti" (439,41 TL), en düşük bölümünü ise "ilaç maliyeti (17,07 TL)" oluşturmaktadır. Sarf malzeme maliyeti ikinci sırada (190,70 TL), yatak maliyeti (49,95 TL) üçüncü sırada yer almaktadır. Katarakt cerrahisi toplam maliyeti ile hastaların yaşı arasında istatistiksel olarak negatif yönde anlamlı bir ilişki bulunmuştur (β=-0,152; p=0,005). Buna göre, hastaların yaşı arttıkça toplam maliyet azalmaktadır. Hastaların cinsiyeti, öğrenim durumu ve gelir durumu ile katarakt cerrahisi toplam maliyeti arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Katarakt cerrahisi toplam maliyeti ile hastaların klinik, ameliyat ve hizmet sunucu özellikleri (ameliyat öncesi görme keskinliği, ameliyat öncesi refraksiyon, ameliyat öncesi oküler tansiyon, katarakt tipi, anestezi türü, ameliyat süresi, operatörün yaşı, operatörün cinsiyeti, operatörün akademik unvanı) arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Katarakt cerrahisi toplam maliyeti ile hastaların tedavi gördükleri klinik türleri arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunduğu saptanmıştır. Klinik 4'te tedavi olma durumu (β=0,131; p=0,018), Klinik 3'te tedavi görme durumuna göre, katarakt cerrahisi toplam maliyetini pozitif yönde etkilemektedir. Hastaların katarakt cerrahisi toplam maliyeti ile ameliyat sonrası yaşam kalitesi değişimi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Araştırma sonucunda, katarakt cerrahisi hastalarının ameliyat öncesi ve ameliyat sonrası yaşam kalitesinin ölçülmesinin, ameliyata uygunluğun belirlenmesi ve ameliyatın etkinliğinin izlenmesi açısından yararlı bilgiler sağladığı, rutin hasta izlem sürecine dâhil edilmesi önerilebilir. Katarakt cerrahisi SGK paket fiyat uygulamasının gözden geçirilmesi, katarakt cerrahisi maliyetlerinin kanıta dayalı olarak belirlenmesi önerilebilir. Katarakt cerrahisi maliyetleri ile yaşam kalitesi değişimi arasındaki ilişkinin birden fazla kurumda, hastalığa özgü ilk muayene, ameliyat sonrası kontroller gibi tüm süreçleri kapsayan, özel ve kamu sektörünün karşılaştırmalı olarak değerlendirildiği, hastaların yaşam kalitesini artırmada hangi tür harcamaların en etkili olduğu ve hangi tür harcamaların israfı temsil ettiği gibi konular dikkate alınarak araştırılması önerilebilir. Türkiye'de sağlık turizmine yönelik yürütülen çalışmalarda katarakt cerrahisinin öncelikli hizmet alanları arasında olması desteklenebilir. Bu araştırmada katarakt cerrahisine yönelik yaşam kalitesi, klinik ve maliyet sonuçlarının bütüncül bir yaklaşımla değerlendirilmesi, hizmet sunucular tarafından bu yaklaşımın benimsenerek, sonuçların ölçülmesi ve kanıta dayalı kararlar alınmasını sağlayabilir. Anahtar Sözcükler: Katarakt Cerrahisi, Sağlık Kurumları Yönetimi, Sağlık Politikası, Sağlık Sonuçları.