İlkokul ve ortaokullara yönelik okul sosyoekonomik düzey (OSED) ölçeğinin geliştirilmesi

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eğitim Bilimleri, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2024

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MUHARREM ŞENGÜL

Danışman: Ergül Demir

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Eğitimde eşitlik, eğitim sistemin ve bu sistemin uygulama yeri olan okulların bütün öğrencilere eşit fırsatlar sunması anlamına gelir. Toplumdaki her bireyin deneyimlediği bir kurum olan okulların, sosyoekonomik düzeyine bakılmaksızın her bireyi ortak yaşama hazırlama noktasında temel sorumlulukları bulunmaktadır. Bu sorumluluğun yerine getirilmesi özellikle sosyoekonomik düzeyi düşük olan öğrencilerin potansiyelini ortaya çıkaracak iyi bir okul ile mümkün olmaktadır. Bu nedenle öğrencilerin sahip oldukları sosyoekonomik düzeyden ayrı olarak okulların sosyoekonomik düzeyinin belirlenmesi, fırsat eşitliğinin gözden geçirilmesine katkı sağlayacaktır. Belirtilenler doğrultusunda bu araştırmanın amacı, Bourdieu'nun sermaye kuramına dayalı olarak ilkokul ve ortaokul kademelerine yönelik bir sosyoekonomik düzey ölçeğinin geliştirilmesi ve okulların sosyoekonomik düzey açısından sınıflandırılmasıdır. Bourdieu'nun sermaye kuramı çerçevesinde geliştirilen ölçeğin ekonomik sermaye, benimsenmiş-kurumsallamış kültürel sermaye, nesnelleşmiş kültürel sermaye ve sosyal sermaye boyutlarına yönelik madde yazımı ve uzman görüşü ile kapsam geçerliği kanıtı sağlanmıştır. Ölçeğin deneme formu Ankara ilinde yer alan ilçe ve okul kademesine göre tabakalı seçkisiz örnekleme ile belirlenen 305 okula uygulanmıştır. Açımlayıcı faktör analizi ile faktör yapısı ortaya çıkarılan ölçeğin, 25 maddeden oluşan nihai formu elde edilmiştir. OSED ölçeğinin doğrulama aşamasında, ilçe ve okul kademesine göre tabakalı seçkisiz örnekleme ile belirlenen 153 okul verisi üzerinde ikinci sıra faktör modelinin kabul edilebilir düzeyde model veri uyumuna ve alt boyutlardan toplam puan elde edilerek yapılan birinci sıra faktör modelinin iyi düzeyde model veri uyumuna sahip olduğu görülmüştür. OSED ölçeğinden elde edilen toplam puanlar dikkate alınarak okullar alt, orta ve üst SED olmak üzere sınıflandırılmıştır. OSED ölçeğinin ilkokul ve ortaokul kademesindeki okulların SED açısından karşılaştırılmasına yönelik ölçme değişmezliği sağlanmıştır. OSED ölçeği ikinci sıra faktör modelinin yeterli düzeyde (>.70) içtutarlık güvenirlik düzeyine sahip olduğu görülmüştür. OSED ölçeği uygulanarak elde edilen faktör puanları ile öğrencilere uygulanan PISA birey SED ölçeğinin ortalaması alınarak elde edilen okul SED'i arasında ilişki bulunamamıştır. Bulgular OSED ölçeğinin geçerli, güvenilir ve toplam puan alınarak pratik bir şekilde kullanılabileceğini göstermektedir. Ayrıca ele alınan değişkenlerin sınırlılığı çerçevesinde, genelde çatışma kuramının ve özelde Bourdieu'nun öngörüsünün aksine, okullar toplumsal yeniden üretim ve fırsat eşitsizliğinin sürdürüldüğü bir alan olmadığı, işlevselci yaklaşımın öngördüğü toplumsal düzeni sürdüren ve bireyler arası uyumu sağlayan kurumlar olduğu ortaya çıkmıştır.