Büyük Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk Devletlerinde Devlet Yazışma Kültürü, Dili ve Üslûbu, Belgeler ve Açıklamalı Dizinler.
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: Ali KÖK
Danışman: Fatma Sema Özönder
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu tez Selçuklu sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya sahasının İlhanlı Çobanlı, Calayırlı, Timürlü, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevî, Afşar ve Kaçar Devleti ile Gence, Karabağ, Kuba, Nahçıvan, Revan, Şirvan ve Tiflis gibi Azerbaycan Hanlıklarına ait iki dilli Devlet Yazışma Evrakı'ndan hareketle Türk-Fars, Türk-Moğol dil ilişkilerinin çeşitli niteliği ve derecesini ortaya koyan, yazışma geleneği ve terminolojisinin bilhassa ait olduğu alan ile diğer Türklük alanları içerisinde ele alınıp art ve eş zamanlı mukayesesinin yapıldığı bir çalışmadır. Belgeler eşliğinde hazırlanan bu çalışma tezin konusu, tezin amacı, inceleme yöntemi ve Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk devletleri Yazışmalarının Araştırılması Tarihi'ne dair bilgilerin verildiği Giriş ile altı bölüm ve dizinlerden meydana gelmektedir. "Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Coğrafyası, Bölgenin Türk Tarihine ve Diline Genel Bir Bakış" adını taşıyan 1. Bölüm Anadolu, İran ve Kafkasya Coğrafyası, Anadolu, Azerbaycan, İran ve Kafkasya'da bölgenin siyasî tarihi ve Türkçenin durumu üzerinde durulmuştur. "Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk Devletlerinde Yazışma Kültürü ve Devlet İşleri" adını taşıyan 2. Bölüm'de incelenen dönem ve sahaya kadar Türklerde yazışma kültürü, devlet divanı, bu divanın teşkilatı ve işleyişi, divandan çıkan bir yazının hangi aşamalardan geçtiği, inşâ divanı ile bu divanın görevlileri, belgelerin tür ve muhtevalarına göre tasnifi, mühürlenmesi, üzerinde kime ve hangi daireye ait ne tür kayıtların yer aldığı, belgelerin kaydedilip arşivlenmesi hem tezde incelenen belgelerden hem de ikincil kaynaklardan yararlanılarak incelenmiştir. "Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk devletleri Yazışmaları adının verildiği 3. Bölüm'de dönem ve saha Türk devlet ve hanlıklarında belgelerin hangi dil ve alfabelerle kaleme alındığı, bu dil ve alfabelerin özelleştiği yerler, tasnifinin tarafımızca yapılarak metotlaştırıldığı yazışma belgelerinin muhteviyatı hakkında açıklamalar yer almaktadır. "Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk devletleri Yazışmalarının Dil ve Üslûp Özellikleri" adının verildiği 4. Bölüm'de hem ilgili dönem ve saha Türk devletlerine ait Türkçe belgelerden hareketle devlet dilinin hangi Türk yazı dili üzerine inşa edildiği, bu Türk dilinin söz konusu devletlerde nasıl bir seyir izlediği, Türk dilli bu yazışma belgelerinin imlâ, ses, şekil, cümle özellikleri hem de tezde yer alan bütün belgelerden hareketle başta mürsil hükümdar olmak üzere, mürselünileyh hükümdar, kendi devlet adamı, şehzadeleri, anneleri, hatunları, kız evlatları, Müslüman veya gayrimüslim yabancı devlet adamları, lalaları, elçiler, din adamları, gulâmları için kullanılan lakap ve unvanlar, hükümdarın sarayı, duruma göre değişen retoriği, belgelerde kullanılan söz sanatları, Kur'an, hadis, atasözleri, özlü sözler, hükümdarın kendi veya başkasının şiirleri, tarihî olaylar, mitolojik ve gerçek kişiler ve coğrafî unsurlardan oluşan belgelerde kullanılan kaynaklardan hareket edilerek üslûp özellikleri tespit edilmiştir. "Selçuklu Sonrası Anadolu, İran, Irak ve Kafkasya Sahası Türk devletleri Yazışmalarının Dış Görünüşleri, Biçim ve İçerik Özellikleri" adının verildiği 5. Bölüm'de belgelerde kullanılan kâğıt, mürekkep, hat, yazının kâğıt üzerine yerleştirilmesi, dönem ve saha Türk devletleri yazışmalarının hanedanlara göre biçim ve içerik özelliklerinin rükünleri üzerinde durulmuştur. Tez konusunun incelenmesine temel olan Türkçe ve Farsça belgeler, tezin 6. Bölüm'ünde incelenmiştir. Bu bölümde belgeler, kronolojik olarak sıralamaya tâbi tutulmuş, dönem ve saha Türk devletlerine ait her belgenin hangi devlet adamı tarafından sadır olunduğu, belgenin bulunduğu yer, datatio ve locus bilgisi, dili, alfabesi, türü, verildiği veya gönderildiği kişi, içeriği, belgenin özelliği, -varsa- üzerinde yapılan çalışmalar, belgenin özelliklerinin tanıtımı, metnin çeviriyazısı ve Türkiye Türkçesine çevirisi bulunmaktadır. Belgelerin yazım özelliklerinin takip edilebilmesi, değişmeye bağlı olarak ortaya çıkan varyantlaşmanın görülebilmesi, muhtelif dillerdeki muadil ve mukabillerinin mukayesesinin kolayca yapılabilmesi, kelimenin kökeninin açıklanması, terimlerin ne zamana kadar kullanıldığının anlaşılabilmesi için incelediğimiz belgelerde tespit edilen terim, boy, cemaat, din, millet, ulus, cemaat, din, millet, dağ, deniz, göl, ırmak, yer ve şahıs adları ise "Dizinler" başlığı altında verilmiş, bunlar Terimler, Boy ve Ulus Adları, Yer ve Su Adları ve Kişi Adları başlıklarında incelenmiştir.