Türkiye'nin batılılaşma sürecine ilişkin olarak Niyazi Berkes ile Cemil Meriç'in yaklaşımlarının karşılaştırılması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TÜRKİYE CUMHURİYETİ TARİHİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2019
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ELİF TÜRKİSLAMOĞLU
Danışman: SERDAR SARISIR
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Türkiye'nin son iki yüzyıllık tarihi Batılılaşmanın tarihidir. Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı karşısında gerilemesinin önüne geçmek amacıyla "Devlet nasıl kurtulur?" sorusunun bir cevabı olarak düşünülen Batılılaşma, zaman içinde devleti bütünüyle değiştiren bir süreç halini almıştır. Geleneksel bir imparatorluktan modern bir bürokratik devlet yapısına ve laik hukuk sistemine doğru geçişi sağlayan bu süreç, çağdaş Türk düşüncesinin de ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Batılılaşma sürecinin dönüm noktası kabul edilen Tanzimat Fermanı'ndan Türkiye Cumhuriyet'ine kadar uzanan süreçte Türk düşüncesinin temel sorunsalı ise, yine Batılılaşmanın kendisi olmuştur. Cumhuriyet döneminin iki farklı çizgideki düşünürü, Niyazi Berkes ile Cemil Meriç'in de birer Türk aydını olarak başlıca gündemleri Batılılaşma olmuştur. Berkes ve Meriç, Türkiye'nin Batılılaşma sürecine Osmanlı İmparatorluğu'ndan Cumhuriyet'e uzanan bir dönem içinde eğilmişler ve ideolojik duruşlarına göre yorumlamışlardır. Berkes, toplumbilimiyle uğraşan bir akademisyen olarak Batılılaşma sürecini, ağırlık noktasını Osmanlı dönemine vermek kaydıyla, bir süreklilik ilişkisi içerisinde toplumsal, kültürel ve ekonomik yönleriyle irdelemiştir. Fransız filolojisinden gelen ve eleştiri üzerine yoğunlaşan Cemil Meriç ise, Batılılaşma sürecini tarihsel planda incelemese de, gerek Osmanlı gerekse Cumhuriyet dönemi Batılılaşma hareketini özellikle kültürel yönüyle ele almış ve eleştirmiştir. Diğer yandan, bu iki Türk aydınının düşüncelerindeki özgünlük, onlara hem Türk düşüncesinde hem de ait oldukları düşünsel çevrelerde farklı bir konum sağlamıştır. Kemalist çizgideki Niyazi Berkes'in de, muhafazakâr çizgideki Cemil Meriç'in de çalışmaları Türkiye'nin Batılılaşma sürecinin incelenmesinde önemli bir yer tutar. İki düşünür aynı zamanda, düşünsel eğilimlerine göre içindeki bulundukları çevreleri ciddi bir biçimde etkilemişlerdir. Bu doğrultuda, Berkes ve Meriç'in Batılılaşma sürecine ilişkin yaklaşımlarının değerlendirilmesi ve karşılaştırılması, hem bu sürecin anlaşılmasını hem de Türk düşüncesinde Batılılaşma konusunun Kemalist ve muhafazakâr çevrelerde nasıl tartışıldığını, hangi yönlerinin öne çıkarılıp hangi yönlerinin eleştirildiğini görmeyi sağlamak bakımından önemlidir.