Türkiye Türkçesi ve Halha Moğolcasında çatı
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ÇAĞDAŞ TÜRK LEHÇELERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2006
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: BAASANJAV TERBİSH
Danışman: Fatma Sema Özönder
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:ÖzetBAASANJAV, Terbish, Türkiye Türkçesi ve Halha Moğolcasında Çatı, DoktoraTezi, Danışman: Prof.Dr. F. Sema Barutcu ÖZÖNDER, XİX + 348 s.?Türkiye Türkçesi ve Halha Moğolcasında Çatı? adlı bu tez Giriş, 1. Bölüm: Türk veMoğol Dillerinde Ettirgenlik ve Oldurganlık, 2. Bölüm: Edilgenlik, 3. Bölüm:Dönüşlü Çatı, 4. Bölüm: İşteş Çatı, 5. Bölüm: Etken Çatı, 6. Bölüm: Türkiye Türkçesive Halha Moğolcasında Biçimsel Çatı İşaretleyicilerinin Üst Üste Gelmesibölümlerinden oluşmaktadır. Bu çalışmada tarihsel ve modern Türk ve Moğoldillerinden toplanan çatı ile ilgili cümleler irdelenerek ettirgen, edilgen, dönüşlü,işteş ve etken çatıların özelliği tespit edilmeye çalışılmıştır.Tezin ?Giriş? bölümünde Türk ve Moğol gramerciliğinde ?çatı? kavramınabakış, Orta ve Yeni dönemleri de kapsayacak biçiminde değerlendirmiş, tezin?çatı?ya bakışı ifade edilmiştir. Aynı bölümde fiilin aktiflik-pasiflik kategorisi,geçişlilik-geçişsizlik kategorisi ve çatı kategorisinin tanımı verildikten sonra bukategorilerin aralarındaki bağlantı tespit edilmeye çalışılmıştır. Eylemin kontroledilip edilememe meselesi ile doğrudan ilintili canlılık-cansızlık kavramının da bukategorilerdeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda, Türk ve Moğoldillerindeki çatı kategorisi, çatı işaretleyicisinin getirildiği fiilin aktiflik-pasifliközelliği, geçişlilik-geçişsizlik özelliği, işi yapan veya işten etkilenenin canlı olupolmaması, failin sorgulanıp sorgulanmaması, sorgulanan failin cümledebelirtilmesinin mümkün olup olmaması gibi çatı türlerini ve onların anlamlarınıbiçimlendiren etkenlerle beraber ele alınıp araştırılmıştır.365Yazar, ettirgenlik ve oldurganlık meselelerini ele aldığı Birinci Bölümde sözkonusu dillerde ettirgen ve oldurgan fiilleri biçimlendiren gücün, ettirgenlikişaretleyicisinin getirildiği fiilin geçişlilik-geçişsizliği değil de, aktiflik-pasifliközelliği olduğunu ileri sürmektedir. Bu görüşün ispatı için tarihsel ve moderndillerden örnekler verilmiş, ettirgen ve oldurgan yapıların özellikleri tespit edilmiştir.Bu bölümde biçimsel ettirgenlik işaretleyicisinin (= ettirgenlik eki) getirildiği fiilingeçişlilik-geçişsizlik özelliğinin ettirgen veya oldurgan yapı üzerindeki etkisi nedir?biçimsel ettirgenlik işaretleyicilerinin karşıladığı anlamlar nelerdir? soruları dacevaplandırılmaya çalışılmıştır.Edilgen çatının araştırıldığı sonraki bölümde Türk ve Moğol dillerindekiedilgenleş(tir)me sürecinin amacı ve özelliği ile ilgili meseleler ele alınarak sözkonusu dillerdeki edilgen yapılar tasvir edilmiştir. Edilgenlik türlerini / yapılarınıbiçimlendiren etkenlerin cümlede failin sorgulanıp sorgulanmaması ve failin cümledebelirtilip belirtilmemesiyle doğrudan ilintili olduğuna dair görüş ileri sürülmüştür.Tezin Üçüncü Bölümünde Türk ve Moğol dillerindeki işteş çatı, işteşlikeklerinin işlevleri, Dördüncü Bölümünde ise Türkçenin tanıklanabilen bütündönemlerinde işlek kullanılmış dönüşlü çatı ve dönüşlülük eklerinin işlevi üzerindedurulmuştur. Moğolcada dönüşlülük, biçimsel işaretleyicilerle sağlanmadığı için çatıolarak kabul edilmemektedir.Bu çalışmada, herhangi bir çatı ekini almamış yalın fiiller ile çatı ekini aldığıhâlde ekin öngördüğü çatı ilişkisini sunmayan fiiller de etken çatıdadeğerlendirilmiştir. Tezin son bölümünde modern Türk ve Moğol dillerinde çatıeklerinin üst üste gelmesi meselesi üzerinde durulmuştur.