Multipl skleroz hastalarına özgü beslenme durumu ölçeğinin geliştirilmesi: Geçerlik ve güvenirlik çalışması
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, beslenme ve diyetetik, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SEDA KAYA
Danışman: Funda Pınar Çakıroğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Multipl Skleroz (MS), dünya genelinde ve Türkiye'de artan prevalansı ile dikkat çeken, genç erişkinleri etkileyen önemli bir halk sağlığı sorunudur. Kronik seyri nedeniyle bireylerin yaşam kalitesinde belirgin düşüşlere yol açmakta ve artan sağlık harcamalarıyla ekonomik yük oluşturmaktadır. Multipl sklerozda görülen demiyelinizasyon ve aksonal dejenerasyonla ilişkili inflamatuvar süreçler, beslenmeyi hastalığın yönetiminde kritik bir faktör haline getirmektedir. Bu doğrultuda yürütülen çalışmada, Multipl Skleroz Hastalarına Özgü Beslenme Durumu Ölçeği (MSBDÖ) geliştirilmiş ve bu ölçeğin geçerlik güvenirlik analizleri yapılmıştır. Metodolojik desenle ve kesitsel araştırma modeliyle yürütülen çalışmada, ölçek geliştirme süreci literatür taraması ve MS hastaları ile yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler doğrultusunda şekillendirilmiş; taslak form 17 madde ile oluşturulmuştur. Daha sonra 30 MS hastasına pilot uygulama yapılmıştır. Psikometrik analizlerde 377 MS hastasından elde edilen veriler kullanılmıştır. Katılımcıların yaş ortalaması 35,93 ± 9,49 yıl olup, %79,6'sı kadın bireylerden oluşmaktadır. Geçerlik analizleri kapsamında yüzey, kapsam, yapı ve ölçüt bağıntılı geçerlik analizleri yapılmıştır. Kapsam geçerliği için hesaplanan I-CVI değerleri 0,90–1,00 aralığında, S-CVI değeri ise 0,98 olarak bulunmuştur. Açımlayıcı faktör analizi sonucunda ölçeğin iki faktörlü ve sekiz maddeden oluşan bir yapıya sahip olduğu belirlenmiştir. Faktör yükleri birinci alt boyutta 0,645–0,693, ikinci alt boyutta ise 0,708–0,835 aralığında değişmektedir. Tüm maddelerin komünalite değerleri 0,40'ın üzerinde bulunmuştur. Öz değerler incelendiğinde, birinci alt boyut için 2,248, ikinci alt boyut için ise 2,060 olarak hesaplanmıştır. Doğrulayıcı faktör analizi sonucunda ölçeğin iki alt boyutlu yapısı doğrulanmış; modelin uyum indeksleri χ²/sd = 2,217, GFI = 0,982, CFI = 0,926, AGFI = 0,943, NNFI/TLI = 0,891, IFI = 0,928 ve RMSEA = 0,081 olarak bulunmuştur. Güvenirlik analizlerinde Cronbach Alfa katsayıları birinci alt boyut için 0,690, ikinci alt boyut için 0,707 ve toplam ölçek için 0,646 olarak hesaplanmıştır. Omega katsayıları ise sırasıyla 0,767, 0,716 ve 0,642'dir. Test-tekrar test analizinde, toplam puan ve alt boyut puanları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmamıştır (p > 0,05), bu da ölçeğin zaman içinde tutarlı sonuçlar verdiğini göstermektedir. Ölçüt bağıntılı geçerlik kapsamında yapılan analizlerde, geliştirilen ölçeğin toplam puanı ile Genel Beslenme Davranışı Envanteri arasında negatif korelasyon (r =-0,353, p < 0,01); SF-36 Yaşam Kalitesi Ölçeği'nin alt boyutlarıyla da negatif yönde ilişki saptanmıştır. Ayrıca, MS'nin ilerleme düzeyini ölçen Geniletilmiş Özürlülük Durum Ölçeği (EDSS) ile ölçek puanı arasında düşük düzeyde pozitif korelasyon (r = 0,204, p < 0,05) bulunarak yakınsak ve ıraksak geçerliğin sağlandığı gösterilmiştir. Sonuç olarak, MSBDÖ, MS hastalarının beslenme durumlarını sistematik biçimde değerlendirmek üzere geliştirilmiş, geçerli ve güvenilir bir araçtır. Bu ölçek, sağlık profesyonelleri tarafından klinik uygulamalarda kullanılabilir ve beslenme durumu açısından risk altında olan MS hastalarının erken dönemde belirlenmesine yardımcı olabilir. Anahtar Sözcükler: Beslenme durumu, geçerlik, güvenirlik, ölçek geliştirme, multipl skleroz