Kırgızların Türkistan Hanlıkları ile ilişkileri: XV-XIX. yy. arası
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2013
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: TIMURLAN OMOROV
Danışman: ÜÇLER BULDUK
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:En eski Türk kavimlerinden biri olan Kırgızlar, milattan önceki devirlere dayanan menşei ile uzun bir geçmişe sahiptir. Bundan dolayı da Kırgızların Türkistan?ın siyasi ve sosyal hayatının dışında kalması hiç de mümkün değildir. Bunun kanıtını da Türkistan Hanlıklarının (çoğunlukla Hokand, Kaşkar Hanlıkları ve Sibir?de kendi oluşturdukları küçük hanlıklar) oluşumundan yıkılışına kadarki olaylarda geniş biçimde görmekteyiz. Türkistan?daki Özbek Hanlığı?nın oluştuğu devirde Kırgızlar, pek çok savaşta ve siyasi olayda boy göstermişlerdir. XVI. asrın başlarında Ala-Dağbölgesindeki Kırgızları Muhammed Kırgız ismindeki Kırgız lider yönetmiştir. Bu tarihlerde Kırgızlar, günümüzdeki Kırgızistan?ın bütün bölgelerine hakim olup, Özbekistan, Tacikistan ve Doğu Türkistan?ın bazı sınır bölgelerinde yaşıyorlardı. Özellikle de Yenisey?de bulunup, önemli faaliyetlerde bulunmuşlardır. XVIII. asırda tarih sahnesindeki Tanrı-Dağı Kırgızları oldukça yoğun siyasi faaliyetlerde bulunmuşlardır. Özellikle tarih sahnesine çıkan Jungar hanlığıyla aralarında oldukça kanlı mücadeleler yaşanmıştır. Jungar Hanlığı?nın başarılı lideri Galdan-Boşoktu?nun liderliği zamanında Tanrı-Dağ Kırgızlarına karşı Oyrotların saldırıları 1683-1685 yıllarında yoğunluk kazanmıştı. Jungar (Kalmak) Hanlığı?nın ağır saldırıları ve uyguladıkları mezalim Çüy, Isık Göl, Narın ve Talas?da yaşayan Kırgız kabilelerinin çoğunluğunun Fergana bölgesine göç etmelerine sebep olmuştur. Bu da, Kırgızların Fergana bölgesindeki sayılarının çoğalmasını, dolayısıyla da tesirlerinin artmasını beraberinde getirmiştir. Kırgızlar bu bölgede komşularıyla sosyal ve siyasi bağlantılarını güçlendirmişlerdir. Örneğin Kırgız lider Akbotobeg?in (Akboto Beğ) bu bölgelerdeki sosyal-siyasi faaliyetleri kayda değerdir. 1864 tarihlerinde Doğu Türkistan?da Çin yönetimine karşı yerli Müslümanların isyanı son derece genişlemiş durumdaydı. Bu olaylarda Sıdıkbeg?in yönetimindeki Kırgızların da faaliyetleri oldukça geniş bir yer kaplamıştı. Sıdıkbeg?in ordusuna Tanrı-Dağlarından gelen Kırgızların ve yerli Müslümanların da katılımı, onun gücünü oldukça artırmıştır. Bu gücü onu daha sonra Kaşkar 273Hanlığı mevkiine kadar çıkarmıştı. Camiü?t-tevarih?de Kırgız Sıdıkbeg?in han olarak seçilmesi hakkındaki bilgiler net şekilde belirtilmektedir. Uzun süren savaşların ardından savaş gereçlerinde üstünlük gösteren Rus Çarlıgı, 1875-76 tarihlerinde Türkistan Hanlıkları olan Buhara, Hokand ve Hive Hanlıklarının kontrollerini eline geçirdiğini dünya siyasetine resmi şekilde ilan etmişse de yerli halka olan kontrolünü tam olarak oturtamamıştı. Çünkü Çarlık Rusyasının Türkistan Hanlıkları?nı zaptının son aşaması artık hanlarla alakalı değil, önüne geçmenin hiç kolay olmadığı halk isyanıyla ilgili olduğunu tarihi olaylar net şekilde ispatlamıştır. Nitekim, isyan eden halka önderlik eden Kırgız asıllı Polot Han?ın (Molla İshak Asan oğlu) faaliyetleri Türkistan Hanlıklarının tarihi için silinmez bir numune olmuştur.