Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: The University of Sussex, Medya, Sanat ve Beşeri Bilimler Fakültesi, Yaratıcı ve Eleştirel Uygulamalar Doktora Programı, İngiltere
Tez Danışmanı: Prof. Robin Banerjee, Prof. Nicholas Till
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: İngilizce
Desteklendiği Program: Diğer
Özet:
Kara Balık Projesi (The Black Fish Project), gelişim psikolojisine dayalı olarak oyun, tiyatro ve etkileşimli medyayı bir araya getirerek çocuklar ve ergenlerde benlik gelişimini desteklemeyi amaçlamıştır. Proje, tiyatroya eleştirel ve çocuk-merkezli bir yaklaşımla, katılımcıların karar alma ve tiyatro yaratım süreçlerine etkin biçimde katılabildikleri yenilikçi, kapsayıcı ve demokratik bir alan sunmayı hedeflemiştir.
Brighton ve Londra'da, sırasıyla 4-6 yaş (Alan Çalışması I) ve 11-14 yaş (Alan Çalışması II) katılımcılarıyla iki ayrı yaratıcı pratik projesi yürütülmüştür. Tiyatro yaratım araçları ve rejisel yaklaşımlar, her grubun güçlü yönleri ve gelişime açık alanları gözetilerek yaşa özgü gereksinimlere uyarlanmıştır. Her alan çalışması, bir dizi atölyeden oluşmuş ve sonunda canlı animasyonlarla zenginleştirilmiş "Küçük Kara Balık" öyküsünün sahnelenmesiyle sonuçlanmıştır.
Alan Çalışması I'de yaşları 4-6 arasında değişen sekiz çocuk (altı erkek, iki kız) yer almıştır. Yedi haftalık bu çalışmada, toplam 14 saatlik eğitim boyunca oyun odaklı bir yaklaşım benimsenmiş; süreç, oyundan performansa kademeli bir dönüşüm olarak tasarlanmıştır. Rejisel üslup, çocukların oyunlarını ve ebeveyn desteğini tiyatro yaratım sürecine dâhil etmeye odaklanmıştır. Proje sonunda, tiyatro yaratım sürecinin çocukların benlik gelişimine etkilerine ilişkin algılarını değerlendirmek üzere çocuklar ve ebeveynleriyle açık uçlu görüşmeler gerçekleştirilmiştir.
Alan Çalışması II, 11-14 yaş aralığında 14 katılımcıyla (yedi erkek, yedi kız) yürütülmüştür. On iki hafta süren projede katılımcılar, toplam 24 saatlik eğitim süresinde kolektif biçimde ve ortak yaratım (devising) yöntemiyle bir oyun sahnelemek üzere çeşitli rol ve sorumluluklar üstlenmişlerdir. Rejisel anlayış, ergenlerin tiyatroda kendi anlatılarını oluşturmalarını teşvik etme üzerine kurulmuştur. Proje öncesinde ve sonunda katılımcıların:
Öz-değerleri Küresel Öz-Değer Ölçeği (Global Self-Worth Scale),
Öz-yeterlikleri Genel Öz-Yeterlik Ölçeği (General Self-Efficacy Scale, GSE),
Yaşam doyumları Öğrenci Yaşam Doyumu Ölçeği (Student's Life Satisfaction Scale, SLSS),
Davranışsal ve duygusal sorunları ise Güçler ve Güçlükler Anketi (Strengths and Difficulties Questionnaire, SDQ) ile değerlendirilmiştir.
Buna ek olarak, projenin etkilerine ilişkin kapsamlı veri elde etmek amacıyla katılımcılarla görüşmeler yapılmıştır.
Nitel veriler Refleksif Tematik Analiz ile (Braun ve Clarke, 2006), nicel veriler ise eşleştirilmiş örneklemler t-testi ile analiz edilmiştir. Refleksif tematik analiz sonuçları, Kara Balık Projesi'nin her iki yaş grubunda da katılımcıların bilişsel, kişisel, duygusal ve sosyal boyutlarda benlik gelişimini desteklediğine işaret etmiştir. Ayrıca t-testi bulguları, akran sorunlarında anlamlı bir azalma olduğunu göstermiştir; t(10) = 2.65, p < 0.05. Cinsiyet farklılıklarına yönelik ek incelemeler, kızlarda öz-değerde anlamlı bir artış; t(4) = -3.16, p < 0.05 ve erkeklerde toplam güçlük puanında anlamlı bir düşüş; t(4) = 3.58, p < 0.05 ortaya koymuştur.
Genel olarak bulgular, Kara Balık Projesi'nin araştırma katılımcıları arasında benlik gelişimini ve olumlu akran ilişkilerini etkili biçimde desteklediğini göstermektedir. Çalışma ayrıca, yaşa ve bireysel ilgi ve yeteneklere göre tasarlanmış tiyatro eğitiminin her yaş grubundaki çocuklara yarar sağlayabileceğini göstermiştir.
Bu disiplinler arası çalışmanın güçlü yönleri arasında, farklı yaş gruplarının gelişimsel beceri ve ilgi alanlarına uyarlanmış süreç odaklı ve kapsamlı bir tiyatro eğitimi yaklaşımı benimsemesi ve tiyatro yaratım sürecinin çocuklar ile ergenlerin benlik gelişimi üzerindeki etkilerini karşılaştırmalı olarak ele alması sayılabilir. Sınırlılıklar arasında ise küçük örneklem büyüklüğü ve Alan Çalışması I'de eğitim öncesi başlangıç ölçümlerinin yapılamamış olması yer almaktadır.
Bununla birlikte, projenin doğası ve uygulanabilirliği göz önüne alındığında, her iki alan çalışmasına daha büyük örneklemler dâhil etmek veya Alan Çalışması I için eğitimden önce veri toplamak üzere katılımcı ve ebeveynlere erişmek mümkün olmamıştır. Bu sınırlılıklar ışığında, çocukluk ve ergenlikte tiyatro ile benlik gelişimi arasındaki ilişkiyi inceleyen ek disiplinler arası araştırmaların yürütülmesi faydalı olacaktır.
Anahtar Kelimeler: Drama; Tiyatro; Benlik Gelişimi; Çocuklar; Ergenler; Uygulama Odaklı Araştırma.