Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. F. Sema Barutcu Özönder
Tezin Onay Tarihi: 2021
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
18. yüzyılın ortalarında Nadir Şah Afşar'ın baş münşisi, özel kalemi ve yardımcısı Mirza Mehdi Han Esterabadi tarafından kaleme alınan Senglah eseri, Türkçe-Farsça iki dilli bir sözlük ve gramer kitabıdır. Eserin Türkçe dillik malzemesi; başta Doğu Türkçesi (Çağatay Türkçesi) olmak üzere, Batı Türkçesi (Türki-yi Rumi, Türki-yi İrani) ve Türkistan bölgesi (Maveraünnehr, Özbekiye, Türkmeniye, Hârezm vd.) Türk lehçelerine ait dil malzemesinden oluşmaktadır. Doğu Türk yazı diline ilişkin günümüze kadar tespit edilen en hacimli ve en zengin sözlük olarak bilinen Senglah, gramercilik açısından da oldukça önemli bir eserdir. Türklerin yaşadığı yurtlar, yaşam tarzı, kültürü ve diğer toplumlarla ilişkileri bakımından da değerli bilgiler içeren eser, esas itibarı ile Alişir Nevayi'nin şiirlerini daha iyi anlamak amacıyla hazırlanmış olsa da, Nevayi ile birlikte zirveye ulaşan ve geniş bir bölgeyi etkisi altına alan Herat Mektebi'nin izlerinin sürdürülmesinde ve Türk kültür alanının bir bütün olarak varlığının korumasında da önemli rol oynamıştır. Bir giriş ve üç bölümden oluşan tezin Giriş kısmında; çalışmanın amacı, kapsamı, inceleme, Türkçe çeviri ve yazı çevriminde kullanılan yöntem hakkında bilgi verilmiştir. "Mirza Mehdi Han Esterabadi ve Senglah" başlıklı Birinci Bölüm'de, müellifin hayatı, eserleri ve düşünceleri incelenmiş; eserin yazıldığı tarih, eserin önemi ve etkisi, dili, kaynakları, mevcut nüshaları, eserin tertip biçimi, eserin Türk kültür tarihindeki değeri, yazarın yanlışları ve yazarın eleştiri üslubu gibi konular üzerinde durulmuştur. Bu bölümde, ayrıca 18. yüzyıl Farsçası ile yazılmış olan eserde müellifin kullandığı gramer terimlerinin, varsa günümüz Türkçesindeki karşılıkları, yoksa açıklamaları verilmiştir. "Senglah Çevirisi: Mebaniyü'l-Lügat ve Kitabü'l-Elif (BM 1v.-119r.)" başlıklı İkinci Bölüm'de, tezimizin asıl kısmını oluşturan Senglah'ın Mebaniyü'l-Lügat ve Ünlüler (Kitabü'l-Elif) bölümlerinin Türkçeye çevirisi ve Türkçe malzemenin yazı çevrimleri verilmiş, farklı nüshalar ve sözlükler incelenerek eserin eleştirel metni hazırlanmıştır. Bu bölümde eserdeki yanlış yazımlar, nüsha farklılıkları ve bazı sözcüklerin diğer tarihsel sözlük ve eserlerdeki yazılışı ve anlamları dipnotlarda belirtilmiştir. "Dizin" başlıklı Üçüncü Bölüm'de ise eserin Kitabü'l-BA kısmına kadar içerdiği tüm Türkçe madde başı ve madde içi sözcükler ile Türkçe malzemenin içinde kullanılan alıntı sözcükler hem alfabetik olarak, hem de yazmadaki sayfa ve satır numaralarına göre dizinlenmiştir. Metinde geçen özel adlar ise ayrı bir dizin hâlinde verilmiştir.