Uzay, zaman ve sayı algısıyla ilgili nöral ağların ilişkisi: nörogörüntüleme çalışmalarının meta-analizi
Tez Türü: Tıpta Uzmanlık
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Tıp Fakültesi, Temel Tıp Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Metehan Çiçek
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Giriş: Uzay, zaman ve sayı algıları günlük hayatın normal bir şekilde devam edebilmesi için çok önemlidir. Bu algıların beyinde nasıl gerçekleştiği ile ilgili pek çok çalışma yapılmış olmakla beraber nörobiyolojik mekanizmaları net olarak aydınlatılamamıştır. Bu algıların birbirinden tamamen bağımsız yollarla gerçekleştiğini veya tamamen ortak nörobiyolojik temellere sahip olduğunu öne süren çeşitli çalışmalar bulunmaktadır. Ancak en çok kabul gören görüş, üç algının kısmen örtüşen nöral ağlar aracılığıyla gerçekleştiğini savunur. ATOM teorisi ("A Theory of Magnitude": büyüklük teorisi) ve gelişimsel farklılaşma teorisi, bu görüşlerden en iyi bilinen iki tanesidir. ATOM teorisi uzay, zaman ve sayı algılarının bir büyüklük çatısı altında kısmen örtüşen nöral ağlar ile gerçekleştiğini öne sürer. Ortaya koyulduğu günden itibaren ATOM teorisi ile ilgili pek çok davranışsal çalışma ve görüntüleme çalışması yapılmıştır. Amaç: Çalışmamızda uzay, sayı ve zaman algıları ile ilgili görüntüleme çalışmalarının sonuçlarının bir araya getirilerek ortak bir sonuç elde edilmesi ve bu üç algının gerçekleşmesini sağlayan nöral ağların etkileşiminin gösterilmesi amaçlanmıştır. Gereç ve Yöntem: Çalışmamızda her üç algı ile ilgili büyüklük odaklı yapılmış görüntüleme çalışmaları bir literatür taraması ile Müller ve arkadaşlarının 2018 yılında yayınladığı görüntüleme çalışmalarında meta-analiz prensipleri makalesine göre belirlenerek analize alınmaya uygun olanlar seçilmiştir. Belirlenen makalelerden (uzay algısı için 19, zaman algısı için 38, sayı algısı için 31 makale) uygun olan kontrastlar seçilerek pik aktivasyon koordinatları ile oluşturulan veri havuzlarına her bir algı için ayrı ayrı ALE meta-analizi yöntemi uygulanmıştır. Daha sonra tekli analizlerin sonuçları kullanılarak ikili ve üçlü kesişim analizleri yapılmıştır. Bulgular: Tekli analizlerde uzay ve sayı algılarında fronto-paryetal, zaman algısında ek olarak bazal gangliya ağırlıklı aktivasyon olasılığı haritaları elde edilmiştir. İkili analizler sonucunda fronto-paryetal ve insular alanlarda aktivasyon olasılığı öne çıkarken, uzay-zaman kesişiminde suplementer motor alan, uzay-sayı kesişiminde ise preküneus aktivasyonu gösterilmiştir. Üçlü kesişim analizi sonucunda sağ inferiyor paryetal, inferiyor frontal ve anteriyor insular kortekste aktivasyon gözlenmiştir. Sonuç: Tekli ve ikili analiz sonuçlarımız literatür ile uyumlu olarak değerlendirilmiştir. İkili analiz sonuçlarımız uzay, zaman ve sayı algılarının kısmen örtüşen nöral ağlar yoluyla gerçekleştiği düşüncesini desteklemektedir. Üçlü kesişim analizinde gösterilen paryetal ve prefrontal korteks, ATOM teorisinde büyüklüğün algılanmasında önemli olduğu öne sürülen kortikal bölgelerdir. Yine üç algı için ortak aktivasyon görülen insula, içsel duyum ve uyaranların belirginliğinin belirlenmesi ile ilişkilendirilen bir kortikal bölge olup önceki çalışmalarda da uzay, zaman ve sayı algılarında aktivasyon gösteren bölge olarak bildirilmiştir. Sonuçlarımızda gösterilen ortak aktivasyon bölgeleri, ATOM teorisini destekler niteliktedir.