Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Özel Eğitim, Türkiye
Tez Danışmanı: Prof. Dr. Hatice Bakkaloğlu
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu araştırmada, tipik gelişen (TG) ve otizm spektrum
bozukluğu (OSB) olan okul öncesi dönemdeki çocukların prososyal davranışlarının
karşılaştırılması ve prososyal davranışlar ile bireye özgü ve çevresel
değişkenler arasındaki ilişkilerin incelenmesi amaçlanmıştır. Araştırmada
prososyal davranışların yanı sıra ele alınan bireye özgü değişkenler sözel
olmayan bilişsel yeterlik, pragmatik dil becerileri, zihin kuramı ve OSB olan
çocuklar için bunlarla birlikte otizm belirtilerinden etkilenme düzeyi iken
çevresel değişkenler birincil bakım verenin eğitim düzeyi, kardeşe sahip olma
durumu, ailenin ortalama aylık gelir düzeyi ve çocuğun okul öncesi eğitime
devam etme süresidir. Araştırmaya Ankara’da bulunan kamu ve özel okul öncesi
eğitim kurumlarına devam eden, yaşları 48-72 ay arasında olan 51 TG ve yaşları
48-80 ay arasında olan 51 OSB olan çocuk olmak üzere toplam 102 çocuk
katılmıştır. Çalışmaya dahil edilecek katılımcılar, sözel olmayan bilişsel
yeterliklerinin en az yaşıyla uyumlu düzeyde olması ve bağımsız olarak en az 2
sözcükten oluşan cümleler kurarak konuşabiliyor olması koşullarına göre
belirlenmiştir. Çalışmaya katılan TG ve OSB olan çocukların sözel olmayan
bilişsel yeterlik düzeyleri arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir fark
bulunmamaktadır. Diğer bir deyişle, çalışma sözel olmayan bilişsel yeterlik
düzeyleri benzer gruplarla gerçekleştirilmiştir.
Çocukların prososyal davranışlarının değerlendirilmesinde
Prososyal Davranış Değerlendirme Protokolü (PDP) kullanılmıştır. PDP, bu
araştırma kapsamında prososyal davranış türleri ve alanyazında prososyal
davranışların kişisel paradigmaya dayalı olarak değerlendirildiği işlemler
temel alınarak, değerlendirmenin doğal etkileşim örüntülerini içeren bir akış
içinde gerçekleşmesini sağlayan bir protokol olarak geliştirilmiştir. Sözel
olmayan bilişsel yeterlik için Renkli Progresif Matrisler Testi (RPM), Pragmatik
dil becerileri için İletişim Becerileri Kontrol Listesi-2 (İBKL-2), zihin
kuramı için Zihin Kuramı Testi (ZKT), otizm belirtilerinden etkilenme düzeyi
için ise Çocukluk Otizmi Derecelendirme Ölçeği (ÇODÖ) kullanılmıştır. Verilerin
güvenirliği için uygulama güvenirliği ve gözlemciler arası güvenirlik ile iç
tutarlılık katsayıları hesaplanmıştır. Araştırma soruları kapsamında gruplar
arasındaki karşılaştırmalar için bağımsız örneklemler t testi, grup içi
karşılaştırmalar için ilişkili örneklemler t testi, değişkenler arasındaki
ikili ilişkiler için Pearson momentler çarpımı korelasyon katsayısı ve varyans
analizi, prososyal davranışların yordayıcılarının belirlenmesi için ise
hiyerarşik regresyon analizi ve yol analizi gerçekleştirilmiştir.
Araştırmanın bulguları TG ve OSB olan çocukların prososyal davranış sergileme düzeylerinin toplam prososyal davranış sergileme düzeyleri, yardım etme ve paylaşma davranışları açısından farklılaştığı, rahatlatma davranışları açısından farklılaşmadığı, oluşan tüm farklılıklarda OSB olan çocukların prososyal davranış sergileme düzeylerinin TG akranlarına kıyasla sınırlı olduğunu göstermiştir. TG çocuklarda yardım etme davranışlarının paylaşma ve rahatlatma davranışlarından, paylaşma davranışlarının da rahatlatma davranışlarından daha yüksek düzeyde sergilendiği bulunmuştur. OSB olan çocuklarda ise yardım etme davranışları yalnızca rahatlatma davranışlarından daha yüksek düzeyde sergilenirken paylaşma davranışları ile rahatlatma davranışlarının sergilenme düzeyinin farklılaşmadığı bulunmuştur. Her iki grupta da sosyal ipucundan önce sergilenen prososyal davranış sayısı sosyal ipucundan sonra sergilenen prososyal davranış sıklığından anlamlı farkla daha yüksektir. TG çocukların sosyal ipucu sunulmadan önce sergiledikleri prososyal davranış sayısı OSB olan çocuklara göre daha yüksek iken sosyal ipucundan sonra sergilenen prososyal davranış sayısı açısından gruplar arasında anlamlı bir fark bulunmamaktadır. Korelasyon analizi sonuçlarına göre TG çocuklarda toplam prososyal davranış sergileme düzeyi ile bireye özgü ve çevresel değişkenler arasında anlamlı bir ilişki bulunmazken OSB olan çocuklarda toplam prososyal davranış sergileme düzeyi bireye özgü değişkenlerden zihin kuramı ve otizm belirtilerinden etkilenme düzeyiyle negatif yönlü ilişkilidir. Her iki grupta da prososyal davranış sergileme düzeyleri ile çevresel değişkenler arasında istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişkiye rastlanmamıştır. OSB olan çocuklarda zihin kuramı ve otizm belirtilerinden etkilenme düzeyinin prososyal davranışları yordadığı, pragmatik dil becerilerinin ise istatistiksel açıdan anlamlı bir yordayıcı olmadığı bulunmuştur. Prososyal davranışlara doğrudan ve dolaylı olarak etki eden değişkenlerin belirlenmesi amacıyla zihin kuramı, otizm belirtilerinden etkilenme düzeyi ve pragmatik dil becerilerinin yer aldığı yol analizi modeli zihin kuramının ve otizm belirtilerinden etkilenme düzeyinin OSB olan çocukların prososyal davranış sergileme düzeylerine doğrudan etki ettiğini, pragmatik dil becerilerinin ise zihin kuramının aracılığıyla prososyal davranışlar üzerinde dolaylı etkiye sahip olduğunu ortaya koymuştur.