Mâverâünnehir Tefsir Geleneğinin 20. Yüzyıldaki Özellikleri: Şeyh Muhammed Sadık Muhammed Yusuf ve Tefsiri Hilâl
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Temel İslam Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: İsmail Çalışkan
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu
çalışma, Tefsir tarihinde önemli yere sahip olan Mâverâünnehir bölgesindeki
tefsir çalışmalarının 20. yüzyıldaki özellikleri Şeyh Muhammed Sadık Muhammed
Yusuf’un Tefsiri Hilâl adlı eseri örneğinde ele almıştır. Giriş ve üç bölümden oluşan bu çalışmanın giriş
bölümünde tezin konusu, önemi, amacı, yöntemi ve konuyla ilgili çalışmalardan
bahsedilmiştir. Birinci bölümde, Mâverâünnehir’de on bir asırdan fazla tarihi süreçte
oluşan tefsir faaliyetleri üç döneme ayırarak ele alınmıştır. Önce Mâverâünnehir
halkının İslam’ı kabulünden Çarlık Rusya ıstılasına kadarki dönemde yapılan
Arapça, Farsça ve Türkçe tefsir ve mealler hakkında bilgiler verilmiştir.
Ardından Sovyetler Birliği döneminde yapılan Kur’an çalışmalarıdan
bahsedilmiştir. Son olara bağımsızlık sonrası Özbekistan’da yapılan Özbekçe meal
ve tefsirlerle ilgili bilgilere yer verilmiştir. İkinci Bölümde, Muhammed Sadık
Muhammed Yusuf’un hayatı, ilmi faaliyetleri ve eserlerinin tanıtımı yapılmıştır.
Üçüncü Bölümde, ilk yayımlanan Özbekçe tefsir olan Tefsiri Hilâl’in özellikleri ve uygulanan metot incelenmiştir. Önce
tefsirin yazılış tarihi; müfessirin istifade ettiği kaynakları; tefsirin
temel özelliklerinden bahsedilmiştir. Ardından kendisine kadar gelen
rivayet malzemesinin kullanış biçimi, İslam kültürünün tefsir geleneğine büyük
oranda bağlı kaldığı, muteber klasik
ve modern eserlerden yararlandığı, ayetlerin tefsirindeki dirayet yönü
örneklerle izah edilmiştir. Son olarak Tefsiri Hilâl
Ulûmü’l-Kur’an açısından incelenmiştir.