Toksik Örgüt İkliminin Bağlamsal Performans Açısından İncelenmesi: İdeal Çalışan Ve Örgütsel Sinizm Düzeyinin Aracı Rolü
Tez Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türkiye
Tez Danışmanı: Nükhet Müge Kart
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Günümüzde bozucu ya da sapkın olarak betimlenebilecek iş
ilişkilerinin gittikçe yaygınlaştığına dair veri ve gözlemler sinik örgütlerin
sayıca arttığını düşündürmektedir. Sinizm, performansı ve çalışma barışını
tehdit edici sonuçlara gebedir. Üstelik bağlamsal performans açısından olası
etkileri henüz akademik çalışmalarca ele alınmamıştır. Bireysel fark yaratması
muhtemel ideal çalışan algısı düzeyinin böylesi toksik iklimli örgütlerde gerek
sinizm, gerekse bağlamsal performans zafiyetleri için anlamlı bir rolü
olabilir. Dolayısıyla, bu çalışma günümüze özgü yeni bir problem alanı için
stratejik çözüm modellemesi sunmayı amaçlamaktadır. Toksik örgüt ikliminin
yaratması beklenen sinik ortam vasıtasıyla bağlamsal performansı etkileyeceği
hipotezi temel araştırma sorusunu temsil etmektedir. Öte yandan çalışanların ideal
çalışan algısı olma düzeylerinin toksik örgüt iklimini hem örgütsel sinizm ve
hem de bağlamsal performans arasındaki ilişkisinde düzenleyici rolü de
sınanacaktır.
Bu çerçevede oluşturulan
araştırma modeline uygun olarak geliştirilen araştırma sorularını ve
hipotezlerini test etmek üzere kamu ve özel sektördeki beyaz yakalı
çalışanlardan kolayda örneklem yöntemi ile veri toplanmıştır (n=350). Veri toplama araçları olarak, örgütlerdeki toksik örgüt ikliminin
incelenmesi için Türkçe’ye Taştan (2017) tarafından veri çeşitlemesi yöntemiyle
uyarlanan ve Küçük (2019) tarafından revize edilen “Toksik Örgüt İklim Ölçeği”
kullanılmıştır. Brandes, Dharwadkar ve Dean (1999) tarafından geliştirilmiş
olan Örgütsel Sinizm Ölçeği’nden faydalanılarak Kalağan (2009) tarafından
Türkçeye uyarlanan “Örgütsel Sinizm Ölçeği” kullanılmıştır. Çalışanların ideal çalışan algısı düzeylerini ölçmek
üzere ise Arslan, Kart ve Pişkin (2023) tarafından geliştirilen İdeal Çalışan
Ölçeği (Super Staff Scale) ile veri toplanmıştır. İlgili ölçek teorik ve
kültürel olarak Türk örneklemine uygun bir şekilde geliştirilerek geçerlilik ve
güvenirlik çalışmaları yapılmıştır. Çalışanların bağlamsal performans
düzeylerini ölçmek için de Goodman and Svyantek (1999) tarafından geliştirilen
ve Polatcı (2011) tarafından Türkçe’ye uyarlanan “Bağlamsal Performans” ölçeği
kullanılmıştır.
Çalışma 350 denek üzerinden gerçekleştirilmiştir. Veriler IBM
SPSS Statistics 23 ve IBM SPSS AMOS 23 programlarına aktarılarak analiz
edilmiştir. Çalışma verileri değerlendirilirken kategorik değişkenler için
frekans dağılımı (sayı, yüzde), sayısal değişkenler için tanımlayıcı
istatistikler (ortalama, standart sapma, minimum, maksimum) verilmiştir. Model
testi için path (yol) analizinden, ölçek puanları arasındaki ilişkinin
incelenmesinde pearson korelasyon analizinden yararlanılmıştır. Ölçek
güvenilirlikleri için Cronbach alfa değeri hesaplanmıştır. Analiz sonuçları
tablolar halinde verilmiştir. Anlamlılık için p<0,05 kabul edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: İdeal Çalışan Algısı, Örgütsel Sinizm, Toksik Örgüt
İklimi, Bağlamsal Performans