Tez Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Felsefe Ve Din Bilimleri Bölümü, Türkiye
Tez Danışmanı: Hüseyin Karaman
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Özet:
Bu çalışma her nedenin nedenlisini zorunlu kıldığı nedensellik sisteminde insanın
hür seçimlerde bulunabilme imkânını İbn Sīnā özelinde araştırmayı hedefler. İbn Sīnā’ya
göre her nesne; maddî, sûrî, fâil ve gâye olmak üzere dört nedenden meydana gelir. Bu
nedenlerden maddî ve sûrî neden nesnenin mâhiyetini, fâil ve gâye neden ise nesnenin
varlığını oluşturur. İnsanın sûrî nedeni ve eylemlerinin hakîkî fâili olan nefs, meydana
getirdiği tüm etki ve edilgileri, insanın maddî nedeni olan beden aracılığıyla gerçekleştirir.
Dolayısıyla eylem sürecinin incelenmesi, insan mahiyetinin merkeze alındığı bir çalışma
yöntemini gerekli kılar. Tüm eylemler nefsin kuvveleri tarafından gerçekleştirilen idrak,
iştiyâk, kesin irade ve organların hareketi aşamalarıyla meydana gelir. İdrak ve iştiyâk
süreçleri, kesin irade ile nedensel sürece geçiş esnasında eylemin nedenlerinin hazırlandığı
aşamalardır. Bu aşamalarda herhangi bir eyleme yönelik idrakin ve isteğin düzeyi ise nefse
ferdiyet kazandıran beden ve mizaç tarafından belirlenir. İnsan, mizacında meydana
getirdiği değişiklerle karakterini ve eylemlerinin yönünü tayin edebilir. Bu da insanın,
kendi mahiyetine yönelik bir öz-farkındalıkla hür seçimlerde bulunabileceği anlamına
gelir. Sonuç olarak bu çalışmada nedensel düzende insanın, kendi eylemlerinin nedenleri
üzerindeki bu belirleyici rolünün, hem eylemleri nedensiz durumlar olmaktan çıkardığı
hem de insan hürriyetini nedensellik sistemi içerisinde mümkün kıldığı iddia edilir.