Akademik Veri Yönetim Sistemi
Özdemir S. (Yürütücü)
TÜBİTAK Projesi, 1002 - Hızlı Destek Programı, 2026 - 2027
Atmosferik örten çift sistemler ya da prototipleri olan z Auriga yıldızları, bazı istisnalar olmakla beraber, bir erken tür
anakol yıldızı ve bir geç tayf türü üst dev ya da süperdev yıldızdan
oluşmaktadırlar. Tutulma göstermeleri nedeniyle, yörünge parametrelerinin
oldukça duyarlı bir şekilde tespit edilebilmeleri yanında, tutulma sırasında
gerçekleştirilen tayfsal gözlemlerle yıldız kromosferlerinin oldukça hassas
çalışılmasına da imkan sunan istisna bir gökcismi türüdür. İlginçtir ki,
genişlemiş yıldız atmosferlerinin ayrıntılı çalışılmasında sıradışı fırsatlar
sunan bu tür arasında, keşfedilebilmiş olanların sayısı galaksideki toplam
yıldızlar arasında ancak 10 adettir! (Ake & Griffin, 2015). Nadir rastlanan
bu sistemler son yıllarda fotometrik duyarlılığı oldukça yüksek (60 ppm;
Oelkers & Stassun, 2018) olan, uzay tabanlı gözlemevi TESS ile de gözlenmiştir/mektedir.
Bu sayede tüm z Auriga yıldızlarının
(muhtemelen dev bileşenden kaynaklı olduğu düşünülen) zonklama modları
sergiledikleri keşfedilmiştir (Kaya, 2024; Gökay vd. 2026). Bu gibi zonklama
özellikleri ile iç yapıya ilişkin çeşitli fiziksel parametrelerin elde
edilebilmesi yanında, bilhassa tutulma sırasında yapılan tayfsal gözlemlerle
kromosferik yapıya dair çok değerli bilgiler elde edilebilmektedir (Griffin,
2005, 2008; Ake & Griffin, 2015).
Bu sistemler arasında yer alan V413 And sisteminin (F2IIIm + G7III, mV= 6.6m,
Porb= 50.1 g) TESS ışık eğrilerinde baş bileşenin, Dm <0.003 kadir genlikte, ~1 saat dönemliliğe
sahip pulsasyon yaptığı ve baş minimum sırasında tam tutulma sergilediği, literatürde
ilk defa keşfedilmiştir (Gökay vd. 2026). Ankara
Universitesi Kreiken Gözlemevinde konuşlu bulunan, Whoppshel tayfçeker
sistemine sahip T80 teleskobu ile bu parlaklıktaki (mV= 6.6m)
bir gökcisminin 15000 – 30000 çözünürlüklü tayflarının elde edilmesi mümkündür.
Ayrıca bileşenleri arasındaki parlaklık farkı £ 1m olduğundan,
spektrumlarda çift çizgili bir sistem olarak gözlenebilecektir. Dolayısıyla
uygun yörünge evrelerinde (~0.25 ve ~0.75) alınacak tayflarla dikine hız
eğrisinin elde edilerek, sistemin kütle oranının (q) tayin edilmesi
hedeflenmiştir. Böylelikle ışık eğrileri ile dikine hız eğrisinin Roche
geometrisine dayalı, analitik yöntemlerle (Wilson – Devinney kodu) eşzamanlı
olarak çözümlenmesi yapılarak, sistemin şimdiye kadar hiç çözülmemiş olan
yörünge parametreleri, ilk defa çözülerek literatüre kazandırılmış olacaktır.
Bu amaçla Ankara Universitesi Kreiken Gözlemevi T80-Prof. Dr. Berahitdin
ALBAYRAK teleskobuna gözlem projesi sunularak, 2026A dönemi için 6 gecelik
gözlem zamanı alınmıştır.
Gerçekleştirilecek olan bu proje ile, sayıları son derece az olan ve yıldız kromosferi çalışmalarında büyük önem arz eden bir atmosferik örten çift sistem (V413 And sistemi) çözülerek, fiziksel ve geometrik parametreleri literatüre kazandırılmış olacak; elde edilecek mutlak parametreleri teorik evrim modelleriyle kıyaslanarak sistemin evrimsel durumu literatürde ilk defa ortaya çıkarılacaktır.