Güney Azerbaycan'da öğrenci hareketleri (1925-2006)
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MEHTAP KIZILKAYA
Danışman: Haldun Eroğlu
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Azerbaycan toprakları İran ve Rusya arasında imzalanan Gülistan (1813) ve Türkmençay (1828) Antlaşmaları ile bölünmüştür. Kuzey Azerbaycan Türkleri Sovyetler Birliği'nin dağılması ile 1991'de bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'ni kurmuştur. Ancak Güney Azerbaycan Türkleri İran'daki bin yıllık Türk varlığına rağmen 1925 yılında Pehlevi Hanedanlığının kurulmasıyla birlikte ciddi asimilasyon politikalarına maruz kalmıştır. Hiçbir bilimsel yönü olmayan uydurma tarih savlarıyla kökenleri Antik İran uygarlığı Medlere dayandırılmaya çalışılmış ve Türk kimliği aşağılanmıştır. Pehlevi Hanedanlığı ve onun arkasındaki emperyalist devletlere karşı farklı ideolojilerden kişi ve grupların birleşerek gerçekleştirdiği İslam Devrimi ne yazık ki devrimci aktörlerin şahsi hırslarına ve arzularına hizmet eden yaklaşım ve uygulamaları sebebiyle birleştirici bir güç olmaktan çıkmış, temel hak ve özgürlüklerine kavuşacakları umudunu taşıyan Güney Azerbaycan Türkleri için de hayal kırıklığı yaratmıştır. Böylece İranlı kimliklerine her zaman sahip çıkan Güney Azerbaycan Türkleri için de durum değişmiş, etnik kimlikleri İranlı kimliklerinin önüne geçmeye ve etnik kimliklerinden kaynaklı haklarını savunmaya başlamışlardır. Başı Güney Azerbaycanlı üniversite öğrencilerinin çektiği protestolar 2006 yılı "karikatür krizi" ile zirve yapıp kitlesel halk hareketine dönüşmüştür. Bu çalışmanın amacı İran'daki Türk varlığının tarihini ana hatlarıyla anlatmak, dünyadaki öğrenci hareketlerinden yola çıkarak öğrenci hareketlerinin dinamiklerini ortaya koymak, Pehlevi Hanedanlığı ve İslam Cumhuriyeti dönemlerinde İran'ın Güney Azerbaycan Türklerine yönelik politikalarını ve Güney Azerbaycan Türklerinin özellikle de Güney Azerbaycan öğrenci hareketlerinin etnik haklarına sahip çıkma noktasında verdiği mücadeleleri anlatmaktır. Çalışma 1925 Pehlevi Hanedanlığının kurulması ve 2006 yılında Güney Azerbaycan Türklerini hedef alan ırkçı karikatür krizi arasında geçen süreçteki İran ve Güney Azerbaycan öğrenci hareketlerini kapsamaktadır. Ancak çalışmanın asıl odağı Güney Azerbaycan öğrenci hareketleri olduğu için Güney Azerbaycan öğrenci hareketlerinin İran öğrenci hareketlerinden farkı ortaya konularak bu öğrenci hareketlerinin İran'daki Türk millî uyanışına katkıları anlatılmıştır. Çalışmada nitel bir veri analizi yöntemi olan doküman analizi kullanılmıştır. Tümevarım bakış açısı ile olayların yaşandığı dönemlerde yazılan gazete, makale ve kitaplar ile çoğunluklu olarak çok daha sonra yazılan makale ve kitaplar incelenmiş, aynı bilgiler çok sayıda farklı kaynaklardan teyit edilerek sunulmuştur.