Büyük Selçuklu devlet adamı Müstevfi Mecdü`l-Mülk, hayatı ve faaliyetleri (1049-1099)

---

Tezin Türü: Yüksek Lisans

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2005

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: ESRA TÜRKOĞLU

Danışman: İLHAN ERDEM

Özet:

ÖZET Büyük Selçuklu Devleti'nin en güçlü, en azametli olduğu dönem olarak kabul edilen Sultan Melikşah (Ebu'l-feth)'ın son yıllarında müstevfi olarak görev yapmış, Sultan Berkyaruk döneminde ise bütün idareyi eline alan bir devlet adamı olan Mecdü'1-Mülk konusunda yapılan özel bir çalışma bu güne kadar olmamıştır. Bu devlet adamı ve dönemine ait çalışmalar, ansiklopedi maddesi veya makale ve diğer müstakil eserlerin alt başlığı olmaktan öte bir mahiyet arz etmemektedir. Adı geçen devlet adamı da dahil olmak üzere, bu döneme damgasını vuran Mu'ayyed al-Mülk, Arslan Argun, Irak Emiri Üner gibi şahsiyetlerin de dönem içi rolleri hakkında yeterli bilgi mevcut değildir. Tezimiz tüm bu eksikliklere bakarak düzenlenmiş olduğundan ve elden geldiğince geniş kapsamlı bir çalışma yürütüldüğünden, tez bu dönem ve bu sahada var olan eksikliği gidermeyi hedeflemiştir. Maliye sahasındaki iktidarı, dindarlık ve hayırseverliği metih ve sena edilen Mecdü'l-Mülk'ün Melikşah öldükten sonra Selçuklu tahtında meydana gelen kardeş kavgalarında menfi roller oynadığı görülüyor.Mecdü'1-Mülk haris İdi; önceleri bir köşeye çekilerek iç mücadeleye karışmamış, Suriye meliki Tutuş ile Sultan Berkyaruk arasında cereyan eden savaşa vezir Muayyad al- Mülk'ün davetine rağmen katılmayışının sebebi Muayyad al-Mülk'ün vaktiyle muhalefet ettiği Nizamü'l-Mülk'ün oğlu olması ve Sultan Berkyaruk'un Nizamü'l-Mülk'ün adamları tarafından tahta çıkarılmış bulunmasında aranmalıdır. Mecdü'1-Mülk kısa zamanda Sultan Berkyaruk'un annesi Zübeyde hatun vasıtası ile sultana nüfuz etmiş, kendisini tekrar müstevfilik makamına getirterek kısa sürede bütün idareyi eline geçirmiştir. Bu dönemde kendisi özellikle Sultan Berkyaruk'un Belh, Tirmiz ve Horasan bölgesinde hakim durumda bulunan amcası Arslan Argun ile arasının düzeltilmesine mani olmuştur. 124ÖZET Büyük Selçuklu Devleti'nin en güçlü, en azametli olduğu dönem olarak kabul edilen Sultan Melikşah (Ebu'l-feth)'ın son yıllarında müstevfi olarak görev yapmış, Sultan Berkyaruk döneminde ise bütün idareyi eline alan bir devlet adamı olan Mecdü'1-Mülk konusunda yapılan özel bir çalışma bu güne kadar olmamıştır. Bu devlet adamı ve dönemine ait çalışmalar, ansiklopedi maddesi veya makale ve diğer müstakil eserlerin alt başlığı olmaktan öte bir mahiyet arz etmemektedir. Adı geçen devlet adamı da dahil olmak üzere, bu döneme damgasını vuran Mu'ayyed al-Mülk, Arslan Argun, Irak Emiri Üner gibi şahsiyetlerin de dönem içi rolleri hakkında yeterli bilgi mevcut değildir. Tezimiz tüm bu eksikliklere bakarak düzenlenmiş olduğundan ve elden geldiğince geniş kapsamlı bir çalışma yürütüldüğünden, tez bu dönem ve bu sahada var olan eksikliği gidermeyi hedeflemiştir. Maliye sahasındaki iktidarı, dindarlık ve hayırseverliği metih ve sena edilen Mecdü'l-Mülk'ün Melikşah öldükten sonra Selçuklu tahtında meydana gelen kardeş kavgalarında menfi roller oynadığı görülüyor.Mecdü'1-Mülk haris İdi; önceleri bir köşeye çekilerek iç mücadeleye karışmamış, Suriye meliki Tutuş ile Sultan Berkyaruk arasında cereyan eden savaşa vezir Muayyad al- Mülk'ün davetine rağmen katılmayışının sebebi Muayyad al-Mülk'ün vaktiyle muhalefet ettiği Nizamü'l-Mülk'ün oğlu olması ve Sultan Berkyaruk'un Nizamü'l-Mülk'ün adamları tarafından tahta çıkarılmış bulunmasında aranmalıdır. Mecdü'1-Mülk kısa zamanda Sultan Berkyaruk'un annesi Zübeyde hatun vasıtası ile sultana nüfuz etmiş, kendisini tekrar müstevfilik makamına getirterek kısa sürede bütün idareyi eline geçirmiştir. Bu dönemde kendisi özellikle Sultan Berkyaruk'un Belh, Tirmiz ve Horasan bölgesinde hakim durumda bulunan amcası Arslan Argun ile arasının düzeltilmesine mani olmuştur. 124