Britanya konsolosluk yazışmalarına göre Osmanlı Suriyesi'nde İngiliz etkisi (1875-1896)

---

Tezin Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, ULUSLARARASI İLİŞKİLER ANABİLİM DALI, Türkiye

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Öğrenci: MERVE MESCİOĞLU FEDAİ

Danışman: GÖKHAN ERDEM

Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu

Özet:

Bu tez, 1875-1896 yılları arasında Britanya konsolosluk yazışmaları temelinde Osmanlı Suriyesi'nde İngiliz etkisinin kapsamını, araçlarını ve sınırlarını incelemektedir. Çalışma, Osmanlı Suriyesi'ni yalnızca geç 19. yüzyılın diplomatik gelişmeleri içinde ele almamakta, 16. yüzyıldan 19. yüzyıla uzanan tarihsel arka planı dikkate alarak bölgenin Osmanlı imparatorluk sistemine eklemlenmesini, taşra idaresinin yapısını, ayan düzenini, ticari dönüşümleri ve İngiltere ile kurulan ilişkilerin tarihsel seyrini analiz etmektedir. Bu çerçevede ilk iki bölümde Osmanlı Suriyesi'nin fiziksel ve beşerî coğrafyası, devlet kuruculuğu, ekonomik yapı, Mısır meselesi, Tanzimat düzeni ve Doğu Akdeniz'de büyük güç rekabeti ele alınmakta böylece geç Osmanlı döneminde İngiliz konsolosluk faaliyetlerinin hangi tarihsel ve kurumsal zemin üzerinde şekillendiği ortaya konulmaktadır. Tez, konsolosluk yazışmalarını yalnızca diplomatik haberleşme metinleri olarak değil, Britanya dış politikasının taşradaki işleyişini, bilgi toplama mekanizmalarını ve yerel gelişmelere nüfuz etme biçimlerini izlemeye imkân veren birincil kaynaklar olarak değerlendirmektedir. Çalışmanın esas ağırlık noktası olan üçüncü ve dördüncü bölümlerde ise Britanya nüfuzunun diplomatik, idari, hukuki, ekonomik, toplumsal ve siyasal boyutları ayrıntılı biçimde incelenmektedir. Beyrut, Şam ve Halep'teki konsolosluk ve konsolos yardımcılıklarının faaliyetleri; vilayet yönetimi, reform süreçleri, yargı meseleleri, kapitülasyonlar ve Britanya uyruğu statüsü etrafında gelişen uyuşmazlıklar; Kıbrıs'ın İngiliz yönetimine geçmesi ve Mısır'ın işgali sonrasında Suriye'nin Britanya imparatorluk stratejisi içindeki yeriyle birlikte ele alınmaktadır. Bunun yanı sıra mali krizler, gümrük politikaları, ulaşım ve posta hizmetleri, limanlar, misyonerlik faaliyetleri, büyük güçlerin nüfuz mücadelesi ve Dürziler, Çerkesler, Nusayriler, Bedeviler ve Ermeniler gibi farklı toplumsal gruplarla kurulan ilişkiler üzerinden Britanya'nın Osmanlı Suriyesi'ndeki etkisinin çok yönlü yapısı tartışılmaktadır. Böylece tez, İngiliz etkisinin yalnızca resmi diplomasiyle sınırlı kalmadığını, vilayet idaresinden toplumsal dengelere, hukuk düzeninden ticari çıkarlara kadar uzanan geniş bir alanda şekillendiğini göstermektedir.